Uşaqların sosial şəbəkələrin yaratdığı təhlükələrdən qorunması dövrün vacib tələbidir
Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı son onilliklərdə insanların həyat tərzini kökündən dəyişib. Xüsusən sosial şəbəkələr artıq ünsiyyət vasitəsi olmaqdan çıxaraq, həm də informasiya mübadiləsinin, təhsilin, biznesin, əyləncənin və ictimai proseslərin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilib. Bununla yanaşı, rəqəmsal mühitin yaratdığı yeni imkanlar özü ilə yeni risklər də gətirib. Ən həssas qrup isə uşaqlar və yeniyetmələrdir.
Məhz bu reallıq fonunda Azərbaycanda sosial şəbəkələrdən istifadənin qanunvericiliklə tənzimlənməsi istiqamətində atılan addımlar dövlətin uşaqların təhlükəsizliyinin təmin olunmasına yönəlmiş sosial siyasətinin mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Milli Məclisdə üçüncü oxunuşda qəbul edilən qanunvericilik dəyişiklikləri sosial şəbəkələrə qadağa qoymaq məqsədi daşımır. Əksinə, əsas məqsəd rəqəmsal platformalarda uşaqların müdafiəsini gücləndirmək, onların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun təhlükəsiz informasiya mühitində inkişaf etmələrini təmin etməkdir.
Görünməyən təhlükələri necə zərərsizləşdirməli
Müasir dövrdə uşaqlar internet və sosial media ilə çox erkən yaşlardan tanış olurlar. Psixoloqlar və pedaqoqlar hesab edirlər ki, sosial mediadan nəzarətsiz istifadə uşaqların psixoloji sağlamlığına, emosional inkişafına, davranışına və sosial münasibətlərinə ciddi təsir göstərə bilir. Kiberzorakılıq, dezinformasiya, zorakılıq və pornoqrafik məzmun, müxtəlif manipulyativ alqoritmlər, asılılıq yaradan platformalar və digər təhlükələr uşaqların formalaşmaqda olan şəxsiyyətinə mənfi təsir göstərən əsas amillər sırasındadır. Bu baxımdan dövlətin müdaxiləsi ifadə azadlığının məhdudlaşdırılması yox, uşaqların fundamental hüquqlarının qorunmasına xidmət edən preventiv tədbir kimi qiymətləndirilməlidir.
Məlum olduğu kimi, qanunvericiliyə edilən dəyişikliklərə əsasən, 16 yaşına qədər olan uşaqların sosial şəbəkə platformalarında müstəqil hesab yaratmalarına icazə verilməyəcək. 16-18 yaş arası yeniyetmələr isə valideyn və ya qanuni nümayəndənin razılığı ilə platformalarda qeydiyyatdan keçə biləcəklər. Digər yenilik sosial şəbəkələrdə qeydiyyat zamanı istifadəçilərin yaşının yoxlanılması mexanizminin tətbiqidir.
Beləliklə, məsələ sosial şəbəkələrin qadağan edilməsində deyil, uşaqların yaşına uyğun qoruyucu mexanizmlərin yaradılmasındadır. Bu yanaşma uşaq və yeniyetmələri rəqəmsal mühitdən tamamilə uzaqlaşdırmaq məqsədi daşımır. Məqsəd onların yetkinlik yaşına çatana qədər təhlükəsiz rəqəmsal davranış vərdişləri formalaşdırmasına imkan yaratmaq, daha sonra isə valideyn nəzarəti altında sosial media imkanlarından istifadə etmələrini təmin etməkdir.
Davam edən dövlət siyasəti beynəlxalq tendensiyalara cavab verir
Əslində, qəbul edilən dəyişikliklər yeni yanaşma sayılmamalıdır. Azərbaycan hələ 2018-ci ildə "Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında" qanunu qəbul etməklə uşaqların yaşına uyğun informasiya əldə etmək hüququnun qorunması istiqamətində mühüm addım atmışdı. Yeni dəyişikliklər isə həmin siyasətin rəqəmsal platformalar üzərində davam etdirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Cəmiyyət uzun illərdir uşaqların sağlamlığı və təhlükəsizliyi naminə müxtəlif yaş məhdudiyyətlərini normal qəbul edir. Azyaşlılara siqaret və alkoqol satılmır, onların soyuq silah əldə etməsinə, pornoqrafik məzmuna çıxışına qanunla məhdudiyyət qoyulub. Bu baxımdan sosial media platformalarında da yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi eyni hüquqi və sosial məntiqə əsaslanır.
Azərbaycanın bu yanaşması beynəlxalq tendensiyalara tam uyğun gəlir. Son illər dünyanın müxtəlif ölkələrində sosial media platformalarının uşaqlara təsiri ciddi narahatlıq doğurduğundan bu sahədə qanunvericilik təşəbbüsləri sürətlə artır. Avstraliya bu istiqamətdə ən sərt addımlardan birini ataraq müvafiq qanun qəbul edib. Fransa Avropada uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinə yaş məhdudiyyəti tətbiq edən ilk ölkədir. Norveç, Almaniya, Portuqaliya, Türkiyə, Kanada, Yeni Zelandiya, Malayziya, İndoneziya və Hindistan da oxşar qanunvericilik təşəbbüsləri üzərində işləyir və ya onları artıq qəbul edib. Həmçinin ABŞ-də federal səviyyədə və ayrı-ayrı ştatlarda müxtəlif yaş hədləri müəyyənləşdirilir. Böyük Britaniyanın "Online Safety Act" qanunu, İrlandiyanın "Online Safety Code" sistemi, Danimarka, İspaniya və digər Avropa ölkələrinin təşəbbüsləri göstərir ki, rəqəmsal təhlükəsizlik artıq qlobal gündəliyin əsas mövzularındandır. Azərbaycanın qonşuları olan Qazaxıstan və Özbəkistanda da oxşar qanunvericilik təşəbbüslərinin irəli sürülməsi regionda ümumi yanaşmanın formalaşdığını göstərir.
Dünya liderləri də eyni mövqedədir
Xarici ölkələrin liderlərinin bu mövzuda açıqlamaları da problemin miqyasını aydın nümayiş etdirir. Məsələn, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, bəzi sosial media platformaları uşaqların zehnini zədələyir və internetdə alqoritmlərin manipulyativ gücü cəmiyyət üçün ciddi təhlükə yaradır. Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen isə diqqəti fərqli məqama yönəldərək qeyd edib ki, əsas məsələ gənclərin sosial mediaya çıxışının olub-olmaması deyil, sosial medianın gənclərə nə dərəcədə təsir göstərməsidir. Norveçin Baş naziri Æonas Gar Störe vurğulayıb ki, uşaqlar oyun, dostluq və gündəlik həyatlarını alqoritmlərin deyil, real həyatın formalaşdırdığı mühitdə yaşamalıdırlar. İspaniyanın Baş naziri Pedro Sançez isə rəqəmsal məkanın hüquqi məsuliyyətdən kənarda qala bilməyəcəyini bildirərək belə ifadə işlədib: "Real dünyada qanuni olmayan şey virtual dünyada da qanuni ola bilməz".
Bu fikirlər göstərir ki, sosial media platformalarının fəaliyyəti artıq yalnız texnologiyadan da çox milli təhlükəsizlik, ictimai sağlamlıq və gələcək nəsillərin inkişafı məsələsi kimi qiymətləndirilir.
Gələcəyin təhlükəsiz rəqəmsal mühiti
Ölkəmizdə sözügedən qanunun dərhal deyil, 12 aydan sonra qüvvəyə minməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu müddət ərzində yaş yoxlanılmasının tətbiq ediləcəyi platformaların müəyyənləşdirilməsi, texniki həllərin hazırlanması, ictimai maarifləndirmə kampaniyalarının aparılması, valideynlər və müəllimlər üçün təlimlərin təşkili nəzərdə tutulur. Bununla yeni tənzimləmə inzibati məhdudiyyətdən daha çox cəmiyyətin rəqəmsal transformasiyaya hazırlığını təmin edən kompleks yanaşma kimi çıxış edir.
Sosial şəbəkələr müasir həyatın ayrılmaz hissəsidir və onların yaratdığı imkanları inkar etmək mümkün deyil. Lakin bu imkanlardan təhlükəsiz istifadə olunması həm dövlətin, həm ailənin, həm də cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir.
Azərbaycanda qəbul edilən yeni qanunvericilik dəyişiklikləri məhz bu məsuliyyətin hüquqi ifadəsidir. Burada əsas məqsəd qadağa tətbiq etmək yox, uşaqların fiziki, psixoloji və mənəvi inkişafını qorumaq, onları rəqəmsal dünyanın risklərindən müdafiə etmək və gələcəkdə daha sağlam, məsuliyyətli rəqəmsal vətəndaşlar kimi formalaşdırmaqdır.
Rəqəmsal texnologiyaların inkişaf etdiyi XXI əsrdə uşaqların təhlükəsizliyi həm ailələrin, həm də dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilib. Sosial şəbəkələrdən istifadənin qanunvericiliklə tənzimlənməsi də məhz bu strateji yanaşmanın mühüm elementidir.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
