Qeyri-neft məhsullarımız yeni bazarlara çıxır
Bir vaxtlar Azərbaycanın ixrac çeşidinə baxanda göz önünə ilk növbədə neft və qaz gəlirdi. İndi isə həmin siyahıya hər ay, hər il neftdənkənar məhsulların adları əlavə olunur. Meyvə-tərəvəz, şərab və digər kənd təsərrüfatı məhsullarından tutmuş kimya sənayesi, metallurgiya və müxtəlif sənaye mallarımızın ixrac coğrafiyası da genişlənir.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, neftdənkənar sahənin inkişafı və yerli məhsulların dünya bazarlarına çıxarılması Azərbaycanın qarşısında böyük imkanlar açır. Daimi ixrac bazarları ilə yanaşı, yeni coğrafiyalara doğru hərəkət də sürətlənir. Azərbaycanın ixrac xəritəsi artıq "nə ixrac edək?" sualı ilə üz-üzə deyil. Əksinə, "hara ixrac edirik?" sualına fərqli cavab verməyə başlayır. Bəs neftdənkənar ixracda hansı məhsullar önə çıxır? Yerli istehsalçılar hansı xarici bazarlara üz tuturlar? Qarşıdakı illərdə Azərbaycanın ixrac coğrafiyasını hansı istiqamətlər genişləndirə bilər?
Qeyd olunan sualların cavabı isə Azərbaycanın qeyri-neft-qaz ixracında əsas bazarların və yeni istiqamətlərin formalaşmasına nəzər saldıqda daha aydın görünür. Ənənəvi olaraq, qeyri-neft məhsullarının əsas alıcıları arasında region ölkələri xüsusi yer tutur. Rusiya, Türkiyə və Gürcüstan kimi yaxın bazarlar Azərbaycan məhsullarının xaricdə tanınmasında və satış coğrafiyasının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, son illər Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq və Avropa istiqamətlərində də xeyli imkanlar yaranıb.
İxrac haqqında danışarkən ilk növbədə kənd təsərrüfatı məhsullarının rolunu qeyd etmək lazımdır. Meyvə-tərəvəz, pomidor, fındıq, xurma, müxtəlif emal olunmuş ərzaq məhsulları xarici bazarlarda Azərbaycan brendinin formalaşmasında böyük rol oynyır. Amma bu o demək deyil ki, ixrac səbətində başqa məhsullar yoxdu. Təbii ki, belə deyil. Kimya sənayesi məhsulları, gübrələr, alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar, pambıq və pambıq ipliyi, müxtəlif sənaye məhsulları neftdənkənar ixracın strukturunda geniş yer tutur.
Rəsmi statistikaya nəzər saldıqda Azərbaycanın ixrac səbətində həm kənd təsərrüfatı, həm də sənaye məhsullarının kifayət qədər yer aldığını görürük. 2025-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə təzə meyvə ixracı 21,4, təzə tərəvəz ixracı 18, şəkər ixracı 67,6, kartof ixracı 47,8, bitki yağları ixracı 25, pambıq ipliyi ixracı 30,5 faiz artıb. Sənaye məhsulları arasında isə xüsusilə emal olunmamış alüminium ixracının 87 faiz artması diqqət çəkir. Eyni zamanda polietilen ixracı 12,7, sement klinkerləri 11,5, polipropilen ixracı isə 0,8 faiz yüksəlib.
Azərbaycanın xarici ticarət xəritəsində Avropa ölkələri ilə yanaşı, regionun və dünyanın aparıcı iqtisadi gücləri də xüsusi çəkiyə malikdir. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatları göstərir ki, ölkənin xarici ticarət dövriyyəsində əsas pay bir neçə strateji tərəfdaşın üzərinə düşür. Bu ölkənin yüksək göstəricisi iki ölkə arasındakı iqtisadi münasibətlərin strateji xarakterini bir daha ortaya qoyur.
Siyahının zirvəsində isə İtaliya yer alıb. Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsinin 24 faizi bu ölkənin payına düşür. Ölkənin xarici ticarət dövriyyəsində hər dörd manatdan təxminən birinə İtaliya sahibdir. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrində Avropa istiqamətinin, xüsusilə də İtaliya ilə əməkdaşlığın çəkisi kifayət qədər böyükdür. Türkiyə 11,6 faizlə ikinci, Rusiya 10 faizlə üçüncü, Çin isə 9,9 faizlə dördüncüdür. Bu mənzərə Azərbaycanın xarici ticarət coğrafiyasının Avropa ilə yanaşı, regional və qlobal iqtisadi mərkəzlər üzrə də şaxələndiyini göstərir. Azərbaycanın digər aparıcı ticarət tərəfdaşları sırasında İsveçrə 3,6, ABŞ 3,1, Almaniya 2,8, Birləşmiş Krallıq 2,3 faiz payla təmsil olunur.
Xarici ticarət coğrafiyasının daha bir diqqətçəkən xüsusiyyəti isə tərəfdaş ölkələrin kifayət qədər geniş spektrə malik olmasıdır. Avstraliya, Gürcüstan və Yunanıstanın hər birinin payı 1,8 faiz təşkil edir. Bolqarıstan 1,7, Çexiya və Özbəkistan 1,6, Rumıniya, Xorvatiya və Qazaxıstanın hər biri isə 1,4 faizlə Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları sırasında yer alır. İran Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsində 1,3, Ukrayna 1 faiz paya malikdir. Portuqaliya və Belarusun hər birinin payı 0,9, Fransa və Hindistanın ayrı-ayrılıqda payı 0,8 faizdir.
Göründüyü kimi, Azərbaycanın ixrac coğrafiyasının genişlənməsi üçün Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Avropa bazarları vacib yer tutur. Əsas hədəf də ixracın həcmini artırmaqla yanaşı, daha çox əlavə dəyər yaradan məhsulların dünya bazarlarına çıxarılmasını sürətləndirməkdir. Bu baxımdan yerli istehsalın rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi, Azərbaycan məhsullarının yeni bazarlarda tanıdılması və ixracatçı şirkətlərin imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Neftdənkənar sahədə emal və istehsal zəncirinin gücləndirilməsi ölkənin ixrac strukturunda daha dayanıqlı dəyişikliklərin formalaşmasına imkan verə bilər.
Nəticə etibarı ilə Azərbaycanın ixrac xəritəsi dəyişir. Neft və qazın dominant olduğu ənənəvi modelə yeni məhsullar, yeni bazarlar və yeni iqtisadi imkanlar əlavə olunur. Qarşıdakı illərdə bu coğrafiya və çeşidin nə qədər genişlənəcəyi isə neftdənkənar sahədə istehsalın və ixrac imkanlarının artırılmasından asılı olacaq.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
