Gündəlik həyatımız artıq rəqəmsal mühitlə tənzimlənir. Səhər oyanan kimi xəbər lentini nəzərdən keçirmək, işə gedərkən rəqəmsal xəritələrdən istifadə etmək və ya məsafədən ödənişlər etmək həyatımızın adi bir hissəsidir. Lakin bu sürətli rəqəmsallaşma özü ilə bərabər risklər və təhdidlər də gətirib. Müasir dövrdə bəzi informasiyalar qlobal miqyasda manipulyasiya, təsir və təhlükəsizlik alətinə çevrilib.
İnformasiya bolluğu dövründə yaşasaq da, həqiqəti tapmaq hər zamankından daha çətindir. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun apardığı genişmiqyaslı qlobal tədqiqatlar göstərir ki, sosial şəbəkələrdə yalan və saxta xəbərlər həqiqi xəbərlərə nisbətən sürətlə yayılır və emosional reaksiyalar doğuran məzmunlar önə çəkilir. Sosial şəbəkə alqoritmlərinin bu cür qurulması yalan məlumatın həqiqətdən qat-qat sürətlə yayılmasına şərait yaradır. Qlobal sorğular və təhlillər də göstərir ki, internet istifadəçilərinin mütləq əksəriyyəti onlayn dezinformasiyadan və saxta məlumat axınından ciddi şəkildə narahatdır. Dezinformasiya cəmiyyətləri qütbləşdirmək, seçkilərə müdaxilə etmək və dövlətlərin sabitliyini sarsıtmaq üçün istifadə olunan silaha çevrilib. İnsanlar təsdiqlənməmiş məlumatları oxuyarkən tənqidi təfəkkür sistemini unudur, bu da manipulyasiyanın genişlənməsinə səbəb olur.
Azərbaycan media məkanında da xüsusilə sosial şəbəkə platformalarında və bəzi xəbər səhifələrində həqiqətə uyğun olmayan, sensasiya xatirinə yayılan dezinformasiya hallarına rast gəlinir. Ölkəmizdə informasiya təhlükəsizliyinin qorunması, eləcə də İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə və sonrakı mərhələdə şahidi olduğumuz kiberhücumlar və informasiya əməliyyatlarından məlum oldu ki, yerli auditoriya üçün də mediadan düzgün istifadə etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Rəqəmsal təhlükəsizlikdə yeni və ən qorxunc mərhələ "deepfake" texnologiyasıdır. Süni intellekt və maşın öyrənməsi əsasında işləyən bu alətlər istənilən insanın səsini, mimikasını və hərəkətlərini elə dəqiq təqlid edir ki, saxta ilə əslini ayırmaq mümkünsüz olur. Qlobal miqyasda aparılan təhlillərə və beynəlxalq hesabatlara əsasən, "deepfake" texnologiyaları ilə bağlı fırıldaqçılıq halları milyardlarla dollar zərərə yol açıb. Məsələn, son statistikalara nəzər salsaq görərik ki, "deepfake" əsaslı maliyyə fırıldaqçılığı milyardlarla dollar ziyana səbəb olub. Birincisi, tanınmış siyasi xadimlərin və hökumət rəsmilərinin heç vaxt demədikləri sözləri dedikləri saxta videoların yayılması kimi siyasi manipulyasiyalar baş verir ki, bu cür investisiya və siyasi fırıldaqlar bütün zərərlərin yarıdan çoxunu təşkil edir. İkincisi, şirkət rəhbərlərinin səslərini kopyalayaraq işçilərdən pul köçürmələrini tələb edən səsli zənglər vasitəsilə korporativ maliyyə fırıldaqçılığı törədilir. Belə qlobal hücumlar nəticəsində təşkilatlar milyardlarla dollar zərərə düşür. Üçüncüsü isə vətəndaşların şəxsi həyatına müdaxilə edən saxta vizual materialların hazırlanması ilə şəxsi toxunulmazlıq pozulur. Bütün bunlar artıq "görüntü sübutdur" prinsipinin işləmədiyini sübut edir ki, məhz buna görə də cəmiyyət gördüyünə və eşitdiyinə şübhə ilə yanaşmağı öyrənməlidir. Ölkəmizdə hələ ki qlobal miqyasdakı qədər kütləvi "deepfake" maliyyə fırıldaqçılığı qeydə alınmasa da, rəqəmsal savadlılığın artırılmaması gələcəkdə həm fərdlərin, həm də yerli qurumların bu cür hədəflərə çevrilməsi riskini artırır. Xüsusilə dövlət qurumlarının və tanınmış şəxslərin simasından istifadə edilərək yaradılacaq saxtakarlıqlar ciddi hüquqi və təhlükəsizlik tədbirləri tələb edir.
Rəqəmsal dünyanın təhdidləri qarşısında ənənəvi təhlükəsizlik tədbirləri kifayət etmir. Artıq kibertəhlükəsizlik dövlət strukturlarının və ya böyük korporasiyaların problemi ilə yanaşı, hər bir fərdin gündəlik məsuliyyətidir. Bu istiqamətdə əsas müdafiə xətləri bunlardır: güclü və fərdi şifrələrdən istifadə, ikimərhələli autentifikasiya və naməlum linklərə daxil olmamaq ilkin müdafiə xəttini təşkil edən rəqəmsal intizamdır. Həmçinin məlumatı paylaşmazdan əvvəl onun mənbəyini yoxlamaq və analitik yanaşma sərgiləmək cəmiyyəti dezinformasiyadan qoruyan əsas qala olan media savadlılığıdır. Azərbaycanda bu istiqamətdə Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti və digər müvafiq qurumlar tərəfindən mühüm addımlar atılır, kiberhücumların qarşısı alınır və fərdlərin rəqəmsal intizam qaydalarına əməl etməsi istiqamətində maarifləndirmə işləri aparılır.
Rəqəmsallıq bəşəriyyətə sonsuz imkanlar qazandırdığı kimi, idarə olunmadığı təqdirdə cəmiyyəti daxildən dağıda biləcək risklər də yaradır. Süni intellekt əsrində yaşamaq o deməkdir ki, biz həm də daimi informasiya müharibəsinin iştirakçılarıyıq. Bu mühitdə sağ qalmağın və inkişaf etməyin yeganə yolu yüksək media savadlılığı, güclü kibertəhlükəsizlik vərdişləri və texnologiyaya qarşı tənqidi təfəkkürdür. Həqiqətin qorunması hər bir vətəndaşın borcudur.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
