Elm və istehsalat
Müasir dünyada iqtisadi inkişafın əsasını təşkil edən amillər sırasında elm və texnologiya xüsusi yer tutur. Bu elmlər içərisində kimya elmini öz fundamental xarakterinə görə digər sahələrin inkişafını təmin edən aparıcı istiqamətlərdən biri hesab etmək olar.
Kimya yalnız maddələrin quruluşunu, xassələrini və çevrilmələrini öyrənən elm deyil, eyni zamanda sənayenin, kənd təsərrüfatının, səhiyyənin, energetikanın, ekologiyanın, informasiya texnologiyalarının və kosmik tədqiqatların inkişafına bilavasitə təsir göstərən strateji sahədir. Xüsüsilə sənaye inqlabların başlanması ilə kimya səhəsində elmi tədqiqatlar daha da dərinləşib.
Kimya elm kimi dövlətin bir sıra qurumların ayrılmaz tərkib hissəsidir. Səhiyyədən müdafiəyə, energetikadan kənd təsərrüfatına, ekologiyadan qida təhlükəsizliyinə, sənayedən kosmik texnologiyalara qədər dövlətin strateji əhəmiyyət daşıyan bütün əsas qurumlarının fəaliyyəti kimya elminin nailiyyətlərinə əsaslanır. Bu baxımdan kimya təbiət elmi olmaqla yanaşı, həm də milli təhlükəsizliyin, iqtisadi inkişafın və dayanıqlı tərəqqinin əsasını təşkil edir.
XXI əsrdə dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin iqtisadi gücü böyük ölçüdə kimya sənayesinin inkişaf səviyyəsi ilə müəyyən olunur. ABŞ, Almaniya, Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya və digər inkişaf etmiş dövlətlər iqtisadiyyatlarının aparıcı hissəsini məhz yüksək texnologiyalı kimya məhsullarının istehsalı hesabına formalaşdırırlar.
Kimya və neft-kimya sənayesi dünya iqtisadiyyatında ən böyük paya malik sənaye sahələrindən biridir. Xam neft və təbii qaz yalnız yanacaq mənbəyi deyil, minlərlə müxtəlif kimyəvi məhsulun əsas xammalıdır. Polietilen, polipropilen, sintetik kauçuk, plastiklər, boya və laklar, sintetik liflər, həlledicilər, yuyucu vasitələr və yüzlərlə digər məhsul kimyəvi emal proseslərinin nəticəsində əldə edilir. Müasir avtomobil, tikinti, məişət texnikası və elektronika sənayesini neft-kimya məhsulları olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil.
Kimyanın energetikada əhəmiyyəti danılmazdır. Neft və qazın emalı, nüvə yanacağının hazırlanması, hidrogen energetikası, litium-ion batareyalar, nüvə və digər yanacaq elementləri və günəş panellərinin istehsalı birbaşa kimya elminin nailiyyətlərinə əsaslanır. Son illər "yaşıl enerji" konsepsiyasının inkişafı nəticəsində hidrogen iqtisadiyyatı, bərpa olunan enerji mənbələri və enerji saxlanma sistemləri üzrə aparılan tədqiqatlarda da kimya aparıcı mövqe tutur.
Əczaçılıq sənayesi tamamilə kimya elminə söykənən sahələrdən biridir. Yeni dərman preparatlarının hazırlanması, vaksinlərin istehsalı, antibiotiklər, vitaminlər, hormon preparatları və tibbi reagentlərin yaradılması üzvi kimya, biokimya və farmasevtik kimyanın inkişafı nəticəsində mümkün olmuşdur. COVID-19 pandemiyası dövründə qısa müddətdə yeni vaksinlərin hazırlanması kimya və biotexnologiyanın iqtisadi və sosial əhəmiyyətini bütün dünyaya bir daha nümayiş etdirdi.
Kimya və kənd təsərrüfatı da vacib sahələrdən biridir. Əhalinin sürətlə artması kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın yüksəldilməsini zəruri etmişdir. Mineral gübrələr, pestisidlər, herbisidlər, insektisidlər və bitki inkişaf tənzimləyiciləri kənd təsərrüfatının məhsuldarlığını dəfələrlə artırmışdır. Torpaq kimyası sahəsində aparılan tədqiqatlar torpaqların münbitliyinin qorunmasına, su ehtiyatlarından səmərəli istifadəyə və ekoloji təhlükəsiz kənd təsərrüfatının formalaşdırılmasına imkan verir.
Kimya və qida sənayesində qida əlavələri, konservantlar, dad və aroma maddələri, fermentasiya kimi maddələrin böyük əhəmiyyəti var. Bu, istehsalçı şirkətlər üçün əhəmiyyəti olan bir sənayedir.
Kimya və metallurgiyanın inkişafı insan sivilizasiyasının tərəqqisində mühüm mərhələ olmuşdur. Müasir metallurgiyada filizlərin zənginləşdirilməsi, metalların saflaşdırılması, ərintilərin hazırlanması, korroziyadan mühafizə və xüsusi xassəli materialların alınması kimyəvi proseslər vasitəsilə həyata keçirilir.
Aerokosmik sənaye, maşınqayırma və müdafiə sənayesi üçün yüksək möhkəmliyə malik ərintilərin hazırlanması müasir kimyanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu səaye sahəsində sənaye inqlabları baş verib.
Kimya və elektronika sahəsində mikroelektronika və kompüter texnologiyalarının inkişafı da kimya elminin nailiyyətləri hesabına mümkün olmuşdur. Yarımkeçiricilər, silisium texnologiyaları, mikroprosessorlar, OLED ekranlar, sensorlar və nanomateriallar müasir elektronikanın əsasını təşkil edir.
Bu gün həmçinin süni intellekt sistemləri, kvant kompüterləri və yüksək məhsuldarlıqlı hesablama sistemləri kimyəvi materialşünaslıq olmadan inkişaf edə bilməz.
Kimya və biotexnologiya müasir elmin ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindəndir. Gen mühəndisliyi, DNT analizləri, ferment texnologiyaları, biosensorlar və bioloji preparatlar kimya ilə biologiyanın vəhdətindən yaranmışdır.
Kimya və nanotexnologiyalar XXI əsrin prioritet istiqamətlərindən hesab edilir. Nanohissəciklər, ağıllı materiallar, xüsusi örtüklər, tibbi implantlar, yüksək möhkəm kompozit materiallar və nanoelektronika kimyanın yeni inkişaf mərhələsini təşkil edir. Hazırda avtomobil, kosmik sənaye, energetika və tibb sahələrində nanomateriallardan geniş istifadə olunur.
Kimya və ekologiya dünyanın əhəmiyyətli sahələrindən biridir. Ətraf mühitin mühafizəsində kimya elminin rolu əvəzsizdir. Atmosfer çirklənməsinin azaldılması, tullantı sularının təmizlənməsi, məişət və sənaye tullantılarının təkrar emalı, karbon qazının tutulması və yaşıl kimya texnologiyalarının tətbiqi ekoloji problemlərin həllində mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Kimyanın müdafiə sənayesində aparıcı rolu var. Hər sahədə olduğu kimi müdafiə sənayesi də hər dövlət üçün aktual sahədir. Müdafiə sənayesinin inkişafını kimyasız təsəvur etmək mümkün deyil. Bunlara xüsusi materiallar, kompozit zirehlər, yanacaqlar, partlayıcı maddələr, kimyəvi mühafizə sistemləri aiddir. Həmçinin tikinti sənayesində kimyaya ciddi tələbat var. Dövrümuzdə isə tikinti sənayesinin özəyini kimyasız təsəvvür etmək mümükun deyil.
Kimya və IV sənaye inqilabı arasında görünməz əlaqələr var. Dördüncü sənaye inqilabı süni intellekt, robot texnikası, rəqəmsal texnologiyalar, böyük verilənlər və avtomatlaşdırılmış istehsal sistemləri ilə xarakterizə olunur. Bu istiqamətlərdə istifadə olunan sensorlar, yarımkeçiricilər, ağıllı materiallar, litium batareyaları və yüksək funksional polimerlər kimya elminin məhsuludur. Kimyəvi simulyasiya, molekulyar modelləşdirmə və süni intellekt vasitəsilə yeni maddələrin layihələndirilməsi artıq müasir elmi tədqiqatların ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir.
Kimya və kosmik tədqiqatların vəhdədi inkişaf etmiş ölkələrdə qabarıq hiss olunur. Kosmik sənayenin inkişafında da kimyanın rolu əvəzsizdir. Raket yanacaqları, istiliyədavamlı materiallar, kompozit örtüklər, yüksək möhkəmlikli polimerlər və kosmik aparatlarda istifadə olunan xüsusi ərintilər kimya elminin nailiyyətləridir. Mars və Ay proqramlarında istifadə olunan yeni materialların hazırlanması da məhz kimyəvi tədqiqatların nəticəsidir.
Nəticədə bunu demək olar ki, kimya elmi müasir dünya iqtisadiyyatının bütün aparıcı sahələrinin inkişafını təmin edən fundamental elmlərdən biridir. Bu gün ölkələrin iqtisadi gücü artıq yalnız təbii sərvətlərlə deyil, həmin sərvətlərin kimyəvi texnologiyalar vasitəsilə yüksək əlavə dəyərə malik məhsullara çevrilməsi ilə müəyyən olunur. Ona görə də kimya elmi XXI əsrin innovativ iqtisadiyyatının əsas sütunlarından biri hesab edilir və gələcəkdə də qlobal iqtisadi inkişafın aparıcı hərəkətverici qüvvəsi olaraq qalacaq.
Nicat İSAYEV,
Y.H.Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun doktorantı
