Tarix boyu baş verən mühüm hadisələrin, görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətinin, xalqın milli-mənəvi sərvətlərinin qorunması cəmiyyət üçün həmişə böyük əhəmiyyət daşıyıb. Muzeylər bu missiyanı yerinə yetirərək keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.
Muzeylər tarixin ən dəqiq salnaməçiləridir. Onlar keçmişin izlərini qoruyaraq gələcək nəsillərə çatdırırlar. Hər bir eksponat müəyyən bir dövrün mənzərəsini, insanların həyat tərzini, mədəniyyətini, dünyagörüşünü, düşüncəsini özündə yaşadır. Muzeylərə daxil olan ziyarətçilər tarixlə üz-üzə dayanır, xalqın keçmişinə və mənəvi irsinə daha dərindən bələd olurlar.
Qədim dövrlərdən bu günə qədər müxtəlif xalqlar özlərinə məxsus maddi və mənəvi sərvətləri toplamaq, qorumaq və nümayiş etdirmək üçün xüsusi məkanlar yaradıblar. Mənbələrdən müasir muzeylərin ilkin nümunələrinin eramızdan əvvəl III əsrdə Qədim Roma və Yunanıstanda, XII-XIII əsrlərdə Çin, XVI əsrdə Kritdə meydana çıxdığı məlumdur. Həmin dövrlərdə qiymətli sənət əsərləri, nadir əşyalar və mühüm sənədlər əsasən məbədlərdə, saraylarda və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılırdı.
Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş Atropatena və Albaniya dövlətlərinin sarayları da bu baxımdan diqqətçəkən məkanlardan hesab olunur. Erkən və Orta əsrlərdə isə hakim sülalələrin kolleksiyaçılığa maraq göstərməsi nəticəsində qiymətli əşyalar xəzinələrdə və saray kitabxanalarında qorunurdu. Bu ənənə sonralar muzeyçilik fəaliyyətinin formalaşmasına zəmin yaratdı.
Dünyanın müxtəlif ölkələrində yerləşən məşhur muzeylər bəşəriyyətin ortaq mədəni sərvətinin qorunmasına xidmət edir. Vaşinqtondakı Milli İncəsənət Qaleriyası, Parisdəki Luvr Muzeyi, Venesiya Akademiya Qaleriyası, Drezden Şəkil Qaleriyası, Moskvanın Tretyakov Qaleriyası və Sankt-Peterburqdakı Ermitaj bu baxımdan dünyanın ən tanınmış mədəniyyət mərkəzləri sırasında yer alır.
Azərbaycanda XIX əsrin ikinci yarısından etibarən muzey işinin təşkilinə diqqət yenidən güclənməyə başlayıb. İlk milli muzeyin təməli isə 1919-cu ildə - Xalq Cümhuriyyətinin dövründə qoyulub. Həmin il dekabrın 7-də cümhuriyyət parlamentinin fəaliyyətinin birilliyi münasibətilə Bakıda təşkil olunan muzey "İstiqlal Muzeyi" adlandırılıb. Bu muzey 1920-ci ildən Azərbaycan Dövlət Muzeyi kimi fəaliyyətini davam etdirib.
1938-ci ildə Şəkidə ilk memorial muzeyin yaradılması ilə Azərbaycanda ev-muzeylərinin də əsası qoyuldu. Daha sonra ədəbiyyat, tarix, incəsənət, musiqi və teatr istiqamətində yeni muzeylər fəaliyyətə başladı. Hazırda ölkəmizdə onlarla muzey fəaliyyət göstərir və onların əksəriyyəti milli irsimizin qorunması istiqamətində mühüm rol oynayır. Milli Tarix Muzeyi, Milli Ədəbiyyat Muzeyi, Milli İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyi, Dövlət Teatr Muzeyi, Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyi, İstiqlal Muzeyi və digər muzeylər Azərbaycanın maddi-mənəvi tarixidir. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin möhtəşəm malikanəsində yerləşən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyini isə muzey içində muzey adlandırırlar.
Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyləri də xalqımızın zəngin keçmişinin yaşadılmasına xidmət göstərir. Bu muzeylərdə qədim məişət əşyaları, sənətkarlıq məhsulları və tarixi sənədlər qorunur. Ötən əsrin 60-80-ci illərində həmin muzeylərin inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılıb. 1980-ci illər isə tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin infrastrukturunun inkişafında, həmçinin eksponatların toplanılmasında böyük işlər görülüb.
Azərbaycan həm də açıq səma altında muzey hesab olunan nadir abidələri ilə də seçilir. Şəki Xan Sarayı, Qobustan qayaüstü rəsmləri, Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi, Möminəxatun türbəsi kimi tarixi məkanlar xalqımızın qədim mədəniyyətinin daş şahidləridir. Şuşa şəhəri, Lahıc qəsəbəsi və Qala kəndi isə bütövlükdə milli irsimizi əks etdirən nadir yaşayış məskənləri sayılır.
Təəssüf ki, Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi işğal siyasəti nəticəsində çoxsaylı tarixi abidələrimiz və muzeylərimiz dağıdılmış, qarət olunmuşdur. 30 ilə yaxın işğal altında qalmış ərazilərimizdə yüzlərlə mədəniyyət müəssisəsi və tarixi abidə vandalizmə məruz qalmışdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində yerləşən muzeylərimizdən minlərlə eksponat erməni vandalları tərəfindən talan və qarət edilmişdir.
Bu gün azad edilmiş ərazilərimizdə bərpa-quruculuq işləri gedir. O cümlədən dağıdılmış muzeylərin, tarixi abidələrin və digər mədəniyyət müəssisələrinin yenidən qurulması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilir. Bu işlər xalqımızın mədəni irsinin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qeyd etdiyimiz kimi, bu gün muzeylər yalnız keçmişi qoruyan məkan deyil, həm də xalqın yaddaşını yaşadan mənəvi xəzinədir. Muzeylərdə nümayiş olunan eksponatlar tariximizin, milli kimliyimizin real izləridir. Məhz buna görə də muzeylərə diqqət göstərmək, onları qorumaq və zənginləşdirmək milli irsimizə sahib çıxmaq deməkdir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
