Sənətin zirvəsində

Onu tanımayan, sevməyən, oxuduğu mahnılara heyranlıqla qulaq asmayan, məlahətli, ürəyəyatımlı səsinin sehrinə düşməyən çətin ki, tapılsın. Çünki o, muğamlarımızın, xalq mahnılarımızın mahir ifaçısı olmuş, milli musiqimizin inkişafına misilsiz töhfələr vermişdir. 

Fatma Mehrəliyevanın anadan olmasından 100 il ötür. O, 1926-cı ildə Qubada dünyaya göz açıb. Uşaqlıq illərindən qeyri-adi, bənzərsiz səsi və istedadı ilə seçilib. Orta məktəbdə oxuyarkən başqa fənlərlə bərabər, nəğmə dərslərində də fərqlənib. 

Onun həzin, məlahətli səsi eşidənləri heyran qoyurmuş. Bu səsdə, bu avazda, bu nəfəsdə böyük gələcəyin işartıları sayrışırmış. Bunu duyan, hiss edən müəllimləri 11 yaşlı Fatmaya məsləhət görürlər ki, Bakıda keçirilən musiqi festivalında iştirak etsin. Balaca qızcığaza ürək-dirək verərək əmin edirlər ki, səsini bəyənəcəklər, o, festivalda qalib gələcək.

Beləcə, sənətkar gələcək uğurlarına, yaradıcılığına doğru ilk addımlarını atır. Verilən məsləhətə qulaq asaraq Bakıya üz tutur. Böyük həyəcanla iştirak etdiyi misiqi festivalında "Qubanın ağ alması" xalq mahnısını ifa edir. Onun həzin, məlahətli səsi həm iştirakçıların, həm də münsiflər heyətinin xoşuna gəlir. Fatmanın ifası görkəmli bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəylinin də diqqətini cəlb edir. Buna görə himayəsinə götürərək yaxşı təhsil alması, musiqiçi kimi formalaşması üçün ona hər cür şərait yaradır.

Beləliklə, gələcəyin böyük müğənnisi Fatma Mehrəliyeva 1938-ci ildə Üzeyir bəy Hacıbəylinin təşəbbüsü ilə Bakıya köçür və 2 il sonra gənc müğənni Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdində fəaliyyət göstərən "Sazçı qızlar" ansamblında əmək fəaliyyətinə başlayır. Elə həmin ildən də Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olur və tamaşaçılar qarşısında konsert proqramları ilə çıxış edir. Sənət yolunda uğurla addımlayan, lirik soprano səsə malik Fatma Mehrəliyevanın muğam, xalq mahnıları və təsniflərinin, eləcə də bəstəkar əsərlərinin mahir ifaçısı kimi şöhrəti hər tərəfə yayılır.

Fatma Mehrəliyeva 1941-1945-ci illərdə ön cəbhələrə gedərək faşizmə qarşı vuruşan hərbçilər qarşısında çıxış edir. Fatma xanım cəbhəyə olan belə səfərlərində daha çox Üzeyir bəy Hacıbəylinin vətənpərvərlik mövzusunda bəstələdiyi mahnıları oxuyurdu. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Fatma Mehrəliyeva musiqisi Üzeyir bəy Hacıbəylinin, sözləri Səməd Vurğunun olan "Şəfqət bacısı" mahnısının ilk ifaçısı olmuşdur. 

Qazandığı uğurlar pillə-pillə onu daha da böyük zirvələrə yüksəldir. Müğənni 1945-ci ildə Üzeyir bəy Hacıbəylinin eyniadlı operettası əsasında çəkilən "Arşın mal alan" filmində Telli obrazını canlandırır. Bu film Fatma Mehrəliyevanın yaradıcılığında mühüm yer tutur - müğənni aktyorluq bacarığını da ortaya qoyur. 

Fatma xanımın ifa etdiyi "Getmə dayan", "Olmaz-olmaz", "Ceyranım", "Qubanın ağ alması", "Azərbaycan maralı", "Ahu kimi", "Qaragilə", "Muğan qızı", "Lay-lay", "Unuda bilmirəm" və başqa xalq və bəstəkar mahnlarına "Qatar", "Segah-zabul", "Kəsmə şikəstə" muğamlarına illərdən bəridir ki, böyük sevgi ilə qulaq asırıq, səsinin, avazının sehrindən çıxa bilmirik. 

Tanınmış musiqiçilər qeyd edirlər ki, Fatma Mehrəliyevanın oxuduğu muğamlar arasında "Kəsmə şikəstə"nin özünəməxsus yeri var. Doğrudan da, bu həqiqətdir. İndiyə qədər bəlkə də "Kəsmə şikəstə"ni yüzlərlə müğənni oxuyub, amma onların heç biri Fatma xanım kimi ifa etməyi bacarmayıb. F.Mehrəliyeva səsi və ifa tərzi ilə bu muğama öz möhürünü vurub. Məhz elə buna görə də musiqişünas alim Ramiz Zöhrabov "Zərbi muğamlar" kitabında "Kəsmə şikəstə"ni məhz Fatma Mehrəliyevanın ifasında nota köçürüb. 

Xalq artisti, rejissor Vasif Babayev müğənni ilə bağlı acılı-şirinli xatirələrini dilə gətirərək bildirib ki, Fatma xanım həm qayğısızlıqdan, təklikdən əziyyət çəkirdi, həm də onun maddi problemləri var idi: "Həyat yoldaşı yox idi, aldığı maaş ona çatmırdı. Çox çətin vəziyyətə düşmüşdü. Hətta küçəyə çıxmağa da utanırdı. O, möhtəşəm qadın idi. Təsəvvür edin, öz evində oxumağa başlayanda hamı - bütün İçərişəhər sakit dayanıb onun səsinə qulaq asırdı. O, sənətinin zirvəsində olanda belə, bəzi toylara təmənnasız gedirdi".

Azərbaycan musiqi sənətindəki xidmətlərinə görə 1956-cı ildə respublikanın Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüş Fatma xanım uzunsürən xəstəlikdən sonra  2000-ci il yanvarın 4-də dünyasını dəyişib. 

Vahid MƏHƏRRƏMOV,

"Azərbaycan"