Şuşanın tarixi şəxsiyyətlərindən, maarifçi ziyalılarından biri də şair Qasım bəy Zakirdir. Qasım bəy Əli bəy oğlu Zakir 1784-cü ildə Şuşa şəhərində bəy ailəsində anadan olmuşdur. Mənbələrin məlumatına görə, o, ilk təhsilini mollaxanada almış, ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənmişdir. Eyni zamanda bədii ədəbiyyata xüsusi maraq göstərmiş, həm klassik Şərq poeziyasını, həm də aşıq şeirini dərindən mənimsəmişdir.
Gənc yaşlarında Qafqaz müsəlman könüllü suvari dəstəsində xidmətdə olmuş, 1806-1813-cü, 1826-1828-ci illər rus-İran müharibəsində istirak etmiş, döyüşlərdə fərqləndiyinə görə, çarın 1828-ci il 15 mart tarixli əmrinə əsasən, gümüş medalla təltif edilmişdir.
O, müharibə illərində doğma torpaqlarını tərk etmiş insanların halına acımış, onların ata-baba yurdlarına qayıtması üçün əlindən gələni etmişdir. Şairin müsəlman əyalətlərinin hərbiyyə rəisi general-mayor Abxazovun adına yazdığı 24 aprel 1828-ci il tarixli ərizə bu baxımdan maraqlıdır. Ərizədə deyilir: "...1827-ci ildə Abbas Mirzənin qoşunları məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Mehdiqulu xanın yanına gedərək bir gecə onun yanında oldum, onunla söhbətdən sonra Araz çayının o tayında on iki ağaclıq məsafədə olan Soraqlı camaatından 500-ə yaxın evi Arazın bu tayına köçürüb, Tuğ kəndində yerləşdirdim..."
Zakir müharibənin hər cür məşəqqətlərinin şahidi olmuşdur. Bu, onun yaradıcılığında da öz əksini tapmışdır. Yaxın dostlarından Baba bəy Şakirə yazdığı "Çar müqəddiməsi" şeirindən məlum olur ki, Zakir Qarabağ atlı dəstəsinin tərkibində Car-Balakən ətrafında döyüşlərdə də iştirak etmişdir.
Ucaboylu, gözəl simalı, zirək və alicənab adam olan Zakir istedadı, obyektiv tənqidi mövqeyi, şirin, mənalı söhbətləri ilə Qarabağda məşhur olub. O, insanpərvər, xeyirxah, sözü üzə söyləyən, hər cür insafsız, ədalətsiz işlərə nifrət edən böyük şəxsiyyət olmuşdur.
Qasım bəy Zakir ömrünün çoxunu Qarabağın hakimi Mehdiqulu xanın ona bağışladığı Xındırıstan kəndində keçirmiş, öz əməyi ilə yaşamışdır. Cəmisi 20 evdən ibarət olan bu kəndin kiçik əkin yerindən, üzüm və tut bağlarından olan kiçik gəlirlə ailəsini dolandırmışdır.
173 il bundan öncə, yəni 1849-cu ilin oktyabrında Şuşa vilayətinin rəisi Tarxan Mauravov böyük bir dəstə ilə şairin yaşadığı Xındırıstan kəndinə hücum edir, qoca şairi ailəsi ilə birlikdə həbsə alır. Çar hakimləri şairin xalq arasında hörmət və nüfuzundan ehtiyat edərək onu və yaxın qohumlarını açıq mühakimə etməkdən çəkinirlər.
Zaqafqaziya mülki idarə rəisi Qafqaz canişininə yazdığı raporta əsasən 60 yaşlı Qasım bəy Zakir ciddi polis nəzarəti altında saxlanılmaq şərti ilə Bakıya sürgün edilir, ailəsinə isə onunla birlikdə yaşamağa icazə vermirlər. 23 yaşlı Nəcəfqulu bəy, 20 yaşlı qohumu İsgəndər bəy Əli bəy oğlu, hər biri 3 il müddətinə Rusiyanın daxili vilayətlərinin ucqarlarına sürgün edilir. Haqsızlığa bax ki, əmrə əsasən, sürgün xərcləri onların öz hesablarına olur...
Qasım bəy Zakir Bakıda sürgündə olarkən çox əziyyət çəkir. Dağ havasına öyrənmiş qoca şairə Abşeronun iqlimi düşmür, səhhəti tədricən pisləşir. Bir neçə ay Bakıda sürgün həyatı yaşayandan sonra o, yaxın həmfikirlərinin, xüsusən də M.F.Axundzadənin cidd-cəhdi nəticəsində yenidən Şuşaya qaytarılır və ömrünün sonuna qədər şair burada polis nəzarəti altında yaşayır. Bir neçə ay keçdikdən sonra M.F.Axundzadə və K.P.Kolyubakinin yaxından köməyi ilə şairin oğlu və qardaşı oğlu da həbsdən azad olunur.
Haqsız təqib və həbslər, mənəvi əzablar və maddi sıxıntılar içərisində yaşayan Qasım bəy Zakir 1857-ci ildə Şuşa şəhərində vəfat etmiş və Mirzə Həsən qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Rəhman SALMANLI,
"Azərbaycan"
Gəlsin
Badi-səba, söylə mənim yarıma,
Gözəllər çıxıbdı seyranə, gəlsin!
Təğafül etməsin, işrət çağıdır,
İçilir hər yerdə peymanə, gəlsin!
Bənövşələr salsın başın aşağa,
Nərgiz olsun gözlərinə sadaga,
Gül camalın görüb düşsün torpağa,
Bülbülü gətirsin əfqanə, gəlsin!
Siyah zülfü tər buxaqda dənlənib,
Sonalar yerişi ondan öyrənib,
Ovçu görmüş maral kimi səksənib,
Oğrun baxa-baxa hər yanə, gəlsin!
Barmağında xatəm, belində kəmər,
Telində güşvarə, düymə tamam zər,
Qərq olsun yaşıla, ala sərasər,
Naz ilə sallanə-sallanə gəlsin!
Sürmə çəksin gözlərinə, qaşına,
Gündə min yol mən dolanım başına,
Zakirtək yanmağa eşq ataşına,
Cürəti var isə pərvanə gəlsin!
Dost yolunda cəfa çəkdim, can üzdüm
Dost yolunda cəfa çəkdim, can üzdüm,
Yetişmədim bir məkana, ay mədəd!
Sərasər əndamım mum tək əridi,
Eşq atəşi düşüb canə, ay mədəd!
Muradımız şükufəsi bitmədi,
Bəlalı sərimdən sövda getmədi,
Yetər oldu ömür başə, yetmədi
Əlim zülfi-pərişanə, ay mədəd!
Qalmışam göz yolda, könül intizar,
Qəm tutub yaxamı hər yana dartar,
Mən bilmənəm necə bağlanıb yollar,
Bir gələn yox bu viranə, ay mədəd!
Ayrı düşmək vətənindən yamandı,
Diyari-ğürbətda öldüm, amandı!
İtirmişəm yarı xeyli zamandı,
Axtarıram yanə-yanə, ay mədəd!
Bir kimsənin yoxdu məndən xəbəri
O qaşları yayı sevəndən bəri,
Şikəstə Zakirəm, ahım əsəri
Od salıbdı asimanə, ay mədəd!
Qasım bəy Zakir
