Dövlətlər arasında münasibətləri qiymətləndirərkən ənənəvi olaraq səfərlərə, sazişlərə və iri iqtisadi layihələrə diqqət yetiririk. Lakin münasibətlərin uzunmüddətli dayanıqlılığı həm də cəmiyyətlər arasında əlaqələrin sıxlığı ilə də müəyyən olunur. Məhz bu istiqamətdə bu gün Özbəkistan və Azərbaycan arasında keyfiyyətcə yeni dəyişiklik baş verir: qarşılıqlı fəaliyyət tədricən rəsmi diplomatiya çərçivəsindən kənara çıxaraq QHT-ləri, universitetləri, ekspert və informasiya ictimaiyyətini əhatə edir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında özbək ekspert, Demokratik Proseslərin Təhlili Mərkəzinin (DPTM) Buxara vilayət bölməsinin rəhbəri Camşed Jurayev deyib.
Onun sözlərinə görə, ən diqqətçəkən nümunə bu ilin yayında ortaya çıxdı. Həmin dövrdə Özbəkistan və Azərbaycan ilk dəfə qeyri-hökumət təşkilatları üçün birgə qrant müsabiqəsi elan etdilər. Onun modeli ənənəvi maliyyələşdirmə mexanizmindən prinsipial şəkildə fərqlənir: müsabiqədə yalnız ən azı bir Özbəkistan və bir Azərbaycan QHT-sinin daxil olduğu koalisiya iştirak edə bilər. Layihələr isə Özbəkistan təşkilatları tərəfindən Azərbaycanda, Azərbaycan təşkilatları tərəfindən Özbəkistanda həyata keçirilməlidir. Kiçik qrantların məbləği 210 milyon suma qədər, böyük qrantların məbləği isə 210 milyondan 280 milyon sumadəkdir. Mahiyyət etibarilə, ilk dəfə olaraq iki ölkənin vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları arasında formal əlaqələri deyil, birgə fəaliyyəti xüsusi olaraq stimullaşdıran maliyyə mexanizmi yaradılır.
“Daha geniş konteksti 2025-ci ilin noyabrında yaradılan və daimi qərargahı Bakıda yerləşən Türk Dövlətləri Təşkilatı ölkələrinin QHT Platforması təşkil edir. 2026-cı ilin mayında keçirilən ikinci Həmrəylik Forumu səkkiz ölkənin və ərazinin vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrini bir araya gətirdi. Bununla yanaşı, Bakı 116 dövlətdən olan təşkilatları birləşdirən Qlobal Cənub QHT Platformasının qərargahına çevrilib, WUF13 çərçivəsində isə Ümumdünya Şəhərsalma Forumları tarixində ilk dəfə ayrıca QHT Forumu keçirilib. Özbəkistanın vətəndaş cəmiyyəti üçün bu, potensial olaraq daha geniş beynəlxalq şəbəkəyə çıxış imkanı deməkdir”, - deyə C.Jurayev vurğulayıb.
Ekspert bildirib ki, üçüncü mühüm istiqamət regionlararası əlaqələrdir. 2025-ci ilin ortalarınadək artıq 16 şəhər və region arasında tərəfdaşlıq münasibətləri rəsmiləşdirilib. Onların sırasında Daşkənd–Bakı, Səmərqənd–Gəncə, Buxara–Lənkəran, Xivə–Şuşa, Kokand–Şəki və digər tərəfdaşlıqlar var. Həmin vaxtadək iki ölkənin regionlarının üç forumu Daşkənddə, Qubada və Bakıda keçirilib. Bu, dekorativ xarakterli “şəhər diplomatiyası” deyil. Onun mahiyyəti beynəlxalq münasibətlərin mərkəzsizləşdirilməsindən ibarətdir: əməkdaşlıq təkcə paytaxtlara deyil, konkret ərazilərə, yerli biznesə, universitetlərə və ictimai təşkilatlara da yeni əlaqələr və layihələr qazandırmağa başlayır.
“Təhsil sahəsində ayrıca strateji kapital formalaşır. Özbəkistan və Azərbaycan rektorlarının Əndicanda keçirilən ilk Forumunda birgə təhsil proqramlarının inkişafını, akademik mobilliyi və tədqiqatları nəzərdə tutan 60-dan çox saziş imzalanıb. Eyni zamanda, Özbəkistanda keçirilən “Study in Azerbaijan” sərgisində 17 Azərbaycan ali təhsil müəssisəsi öz imkanlarını təqdim edib. Əgər bu sazişlər real ikili diplom proqramlarına, müəllim mübadiləsinə və birgə tədqiqatlara çevrilərsə, bir neçə ildən sonra iki ölkənin əməkdaşlığını xarici siyasət ideyası kimi deyil, öz peşəkar təcrübəsinin bir hissəsi kimi qəbul edən mütəxəssislər nəsli formalaşa bilər. İnsan kapitalı, nəhayət, kağız üzərində imzalanan sənədlərdən daha uzunömürlü bir sərmayədir.
Etimadın formalaşmasında informasiya infrastrukturu da heç də az əhəmiyyət daşımır. Bakıda keçirilən ikinci Özbəkistan-Azərbaycan Media Forumu hələ 2023-cü ildə qəbul edilmiş media sahəsində əməkdaşlıq üzrə xüsusi Yol Xəritəsinin davamı olub. Gündəliyə rəqəmsallaşma, media savadlılığı, dezinformasiyaya qarşı mübarizə, jurnalistlərin, mətbuat xidmətlərinin və ictimai təşkilatların peşəkar əməkdaşlığı məsələləri daxil edilib. Qonşu ölkə haqqında ictimai təsəvvürün böyük ölçüdə sosial şəbəkələrin alqoritmləri tərəfindən formalaşdırıldığı bir dövrdə media nümayəndələri arasında birbaşa peşəkar mübadilənin keyfiyyəti ikitərəfli münasibətlərin strateji dayanıqlılığının mühüm elementinə çevrilir”, - deyə o əlavə edib.
C.Jurayevin fikrincə, Özbəkistan-Azərbaycan əməkdaşlığının növbəti mərhələsi ictimai əlaqələrin daimi infrastrukturunun formalaşdırılması ilə əlaqəlidir. QHT-lərin birgə qrantları, şəhərlər arasında tərəfdaşlıq, universitet şəbəkələri, ekspert araşdırmaları və media əməkdaşlığı ikitərəfli münasibətlərin özünəməxsus ictimai “skeletini” yaradır. Dövlətlər siyasi istiqaməti müəyyən edə bilər, lakin məhz ictimai əlaqələr həmin istiqaməti dayanıqlı edir. Birgə layihələrə nə qədər çox vətəndaş, mütəxəssis və təşkilat cəlb olunarsa, bu münasibətləri siyasi konyunkturadan asılı vəziyyətə salmaq bir o qədər çətin olar.
