Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin son illərdə sürətlə inkişaf etməsi yalnız ikitərəfli əlaqələrin genişlənməsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu münasibətlər eyni zamanda Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasına təsir edən mühüm geosiyasi prosesdir. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin regional əhəmiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur. İki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri artıq daha geniş coğrafi məkanın gələcək inkişaf perspektivləri ilə sıx şəkildə bağlıdır.
Azərbaycan Cənubi Qafqazın mühüm geosiyasi və geoiqtisadi mərkəzlərindən biridir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən mühüm dövlətlərindən biri kimi regionun iqtisadi və siyasi proseslərində mühüm rol oynayır. Bu iki dövlətin yaxınlaşması nəticə etibarilə Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın daha sıx əlaqələnməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Bu prosesin əsasında ilk növbədə siyasi etimad dayanır. Azərbaycan və Özbəkistanın beynəlxalq məsələlərdə bir-birini dəstəkləməsi, çoxtərəfli təşkilatlarda qarşılıqlı fəaliyyət göstərməsi iki dövlət arasında siyasi əlaqələrin yalnız ikitərəfli məsələlərlə məhdudlaşmadığını göstərir.
Azərbaycan və Özbəkistan BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı və digər beynəlxalq platformalarda bir sıra məsələlər üzrə yaxın mövqelər nümayiş etdirirlər. Bu əməkdaşlığın əsas xüsusiyyəti qarşılıqlı hörmət və suverenlik prinsipinə əsaslanmasıdır. Hər iki dövlət müstəqilliyini və milli maraqlarını xarici siyasətin əsas prinsipləri kimi qəbul edir. Buna görə də Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığı bərabərhüquqlu və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq modeli kimi formalaşır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı bu regional əməkdaşlığın ən mühüm platformalarından biridir. Azərbaycan və Özbəkistan TDT-nin gücləndirilməsində maraqlıdır. Təşkilatın siyasi və iqtisadi potensialının artırılması, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi və mədəni-humanitar inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi iki ölkənin ortaq baxışlarının əsas istiqamətlərindəndir. Ötən il Qəbələdə keçirilən TDT Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü də Türk dünyasının inteqrasiya prosesində mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan və Özbəkistanın bu platformada fəal iştirakı təşkilatın regional və beynəlxalq çəkisinin artmasına xidmət edir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin regional əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri nəqliyyat və logistika imkanlarıdır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı birləşdirir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşərək regionun digər ölkələri ilə nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Orta Dəhliz xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Şərqlə Qərbi birləşdirən bu marşrut Azərbaycan üçün həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistanın bu dəhlizə daha sıx inteqrasiyası isə Mərkəzi Asiya ölkələrinin Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirir.
Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməsi gələcəkdə yeni tranzit xəritəsinin formalaşmasına səbəb ola bilər. Bu layihələrin bir-birinə inteqrasiyası yüklərin Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, daha sonra isə Gürcüstan, Türkiyə və Avropaya daşınması üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Belə bir nəqliyyat sisteminin iqtisadi əhəmiyyəti ilə yanaşı, siyasi əhəmiyyəti də böyükdür. Çünki nəqliyyat dəhlizləri dövlətlər arasında uzunmüddətli qarşılıqlı asılılıq və əməkdaşlıq yaradır. Yeni yollar boyunca logistika mərkəzləri, istehsal müəssisələri, xidmət infrastrukturu və investisiya layihələri formalaşır.
Azərbaycan–Özbəkistan arasında tranzit daşımalarının artması bu prosesin artıq praktiki mərhələyə keçdiyini göstərir. 2025-ci ildə daşımaların 1,4 milyon tona çatması və 2026-cı ilin ilk yarısında artımın davam etməsi iki ölkənin logistika sahəsində qarşılıqlı imkanlarını daha fəal istifadə etdiyini göstərir.
Enerji sahəsi də regional əməkdaşlığın mühüm komponentidir. Azərbaycan uzun illərdir enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Özbəkistan isə böyük enerji bazarına və artan bərpaolunan enerji potensialına malikdir.
Bu iki potensialın birləşdirilməsi gələcəkdə enerji sahəsində yeni regional layihələrə imkan yarada bilər. Xüsusilə yaşıl enerji əməkdaşlığı bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan arasında “Yaşıl Dəhliz Birliyi”nin yaradılması Mərkəzi Asiyada istehsal olunan bərpaolunan enerjinin Azərbaycan vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılması baxımından strateji təşəbbüsdür. Bu layihənin perspektivləri daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Avropa enerji sisteminin getdikcə daha çox şaxələndirilməsi, bərpaolunan enerjiyə tələbatın artması və enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin aktuallığını qoruması Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri üçün yeni imkanlar yaradır.
Xəzər dənizinin dibi ilə elektrik enerjisinin ötürülməsi ideyası belə bir əməkdaşlığın texnoloji əsasını təşkil edə bilər. Beləliklə, Azərbaycan yalnız ənənəvi enerji resurslarının deyil, gələcəkdə yaşıl enerjinin də mühüm tranzit mərkəzinə çevrilə bilər.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin regional ölçüsündə Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri xüsusi yer tutur. Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu iştirakının təmin edilməsi ölkənin Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində yeni mərhələ açıb.
Əvvəllər “C5” formatında olan əməkdaşlıq mexanizminin faktiki olaraq “C6” formatına çevrilməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında siyasi dialoqun institusional səviyyədə genişlənməsini göstərir. Bu, Azərbaycan üçün yalnız diplomatik uğur deyil, eyni zamanda regional siyasətin yeni reallığıdır. Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini yalnız ikitərəfli əlaqələr vasitəsilə deyil, regional mexanizmlər daxilində də inkişaf etdirə bilir.
Özbəkistanın bu prosesdə xüsusi rolu var. Daşkənddə keçirilən 7-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycanın tamhüquqlu iştirakı ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi iki ölkə arasında siyasi etimadın daha bir göstəricisidir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin inkişafı enerji və nəqliyyatla məhdudlaşmır. Burada investisiya, kənd təsərrüfatı, sənaye, təhsil, elm, mədəniyyət və turizm kimi sahələr də mühüm rol oynayır.
Azərbaycan və Özbəkistanın regional əməkdaşlığının digər mühüm aspekti işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasıdır. Özbəkistanın Füzulidə məktəb inşa etməsi və 100 hektarlıq “Dostluq bağı” layihəsinin həyata keçirilməsi regional tərəfdaşlığın humanitar ölçüsünü nümayiş etdirir. Bu layihələr Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa prosesinin beynəlxalq tərəfdaşlıq aspektini gücləndirir. Özbəkistanın dəstəyi isə iki ölkənin siyasi yaxınlığının real layihələrə çevrildiyini göstərir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin regional əhəmiyyətini artıran başqa bir istiqamət Türk dünyasının inteqrasiyasıdır. Azərbaycan və Özbəkistan Türk Dövlətləri Təşkilatının iki mühüm üzvü kimi təşkilatın siyasi, iqtisadi və humanitar imkanlarının genişləndirilməsində fəal iştirak edir.
Türk dünyasının inteqrasiyası yalnız mədəni yaxınlıq ideyası ilə məhdudlaşmır. Bu proses nəqliyyat, enerji, rəqəmsal iqtisadiyyat, investisiya, təhsil və təhlükəsizlik sahələrində praktiki əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşmasını da nəzərdə tutur.
Azərbaycan və Özbəkistanın bu istiqamətdəki əməkdaşlığı Türk dünyasının Avrasiya məkanında daha fəal aktora çevrilməsinə şərait yarada bilər. Regional əməkdaşlığın digər mühüm aspekti təhlükəsizlik və sabitlikdir. Azərbaycan və Özbəkistanın yerləşdiyi regionlar müxtəlif geosiyasi proseslərin kəsişməsində yerləşir. Buna görə də nəqliyyat və iqtisadi layihələrin davamlı olması üçün regionda sabitliyin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İqtisadi inteqrasiya və nəqliyyat əlaqələri siyasi sabitliyə də müsbət təsir göstərə bilər. Dövlətlər arasında qarşılıqlı iqtisadi maraqlar artdıqca regional əməkdaşlığın qorunması üçün əlavə stimullar yaranır.
Azərbaycan və Özbəkistanın çoxtərəfli təşkilatlarda bir-birini dəstəkləməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. İki ölkənin beynəlxalq məsələlərdə bir-birinin mövqeyinə hörmətlə yanaşması regional əməkdaşlığın siyasi əsaslarını möhkəmləndirir.
Gələcəkdə Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığının daha bir istiqaməti rəqəmsal və texnoloji əməkdaşlıq ola bilər. İqtisadiyyatın rəqəmsallaşması, elektron xidmətlər, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal ticarət və innovasiya sahələrində iki ölkənin təcrübə mübadiləsi üçün böyük potensial mövcuddur. Bu istiqamət xüsusilə gənc nəsil üçün yeni imkanlar yarada bilər. Azərbaycan və Özbəkistan startap ekosistemlərini bir-birinə bağlamaqla yeni texnoloji layihələrin regional bazara çıxışını təmin edə bilərlər.
Eyni zamanda elm və təhsil sahəsində əməkdaşlığın regional miqyası genişləndirilə bilər. İki ölkənin universitetləri arasında birgə tədqiqat proqramlarının yaradılması, alim və tələbə mübadiləsinin artırılması və ortaq elmi layihələrin həyata keçirilməsi Türk dünyasının intellektual potensialının gücləndirilməsinə xidmət edər.
Mədəniyyət də bu regional inteqrasiyanın əsas dayaqlarından biri olaraq qalır. Azərbaycan və Özbəkistanın ortaq türk irsinin qorunması istiqamətində həyata keçirdiyi təşəbbüslər gələcəkdə digər türk dövlətlərinin də iştirakı ilə daha geniş layihələrə çevrilə bilər.
Özbəkistanın Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna tamhüquqlu üzvlüyü bu baxımdan mühüm addımdır. Azərbaycan və Özbəkistanın ortaq irsə münasibəti Türk dünyasının mədəni inteqrasiyasının dərinləşməsinə xidmət edir.
Bütün bu amillər göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri iki ölkənin sərhədlərindən kənara çıxan strateji məna daşıyır. Bu tərəfdaşlıq Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın bir-birinə daha sıx bağlanmasına, Türk dünyasının inteqrasiyasının sürətlənməsinə, Şərq–Qərb nəqliyyat əlaqələrinin güclənməsinə və yeni enerji marşrutlarının formalaşmasına töhfə verə bilər. Bu prosesdə siyasi liderlərin iradəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış qarşılıqlı etimad iki ölkənin regional əməkdaşlıq gündəliyinə də birbaşa təsir göstərir. Lakin əldə olunan nəticələrin davamlı olması üçün institusional mexanizmlərin daha da gücləndirilməsi vacibdir. Ali Dövlətlərarası Şura, Hökumətlərarası Komissiya, investisiya mexanizmləri, TDT və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri kimi platformalar bu baxımdan xüsusi rol oynayır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü səviyyəsi yalnız iki qardaş ölkənin diplomatik uğuru deyil. Bu münasibətlər Avrasiyanın dəyişən geosiyasi xəritəsində yeni əməkdaşlıq məkanının formalaşmasına təsir göstərən mühüm amildir. Azərbaycan Cənubi Qafqazın, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın imkanlarını birləşdirərək Şərqlə Qərb arasında yeni əlaqə xəttinin formalaşmasına töhfə verə bilər. Nəqliyyat, enerji, investisiya, ticarət, mədəniyyət və siyasi əməkdaşlıq bu xəttin əsas sütunlarını təşkil edir.
Ən mühüm məsələ isə bu prosesin qarşılıqlı etimad və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq üzərində qurulmasıdır. Azərbaycan və Özbəkistanın münasibətlərini fərqləndirən əsas cəhət də məhz budur. Bu gün iki ölkə arasında formalaşan müttəfiqlik həm keçmişin ortaq irsinə, həm bu günün qarşılıqlı maraqlarına, həm də gələcəyə hesablanmış strateji baxışa əsaslanır. Buna görə də Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığının qarşıdakı illərdə yalnız ikitərəfli deyil, regional və beynəlxalq əhəmiyyətinin də daha da artacağını söyləmək mümkündür.
Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı
