Yarım əsrdən çox Azərbaycan dilinin keşiyində 

AMEA-nın həqiqi üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor Möhsün Nağısoylu çoxsaylı  mo-noqrafiyaların, 60-dan artıq tərcümə və kitabın, 500-dən çox məqalənin müəllifidir. 

Alimin 1979-cu ildə müdafiə etdiyi "XVI əsr Azərbaycan tərcümə abidəsi "Şühədanamə" (poleoqrafiya, orfoqrafiya və tərcümə məsələləri)" adlı namizədlik "XV-XVI əsrlər Azərbaycan tərcümə abidələri (tekstoloji tədqiqi və dil xüsusiyyətləri)" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları Azərbaycanda paleoqrafiya və tərcümə tarixinə həsr olunmuş ilk ciddi elmi araşdırmalardır. Onun elmi yaradıcılığı əsasən orta yüzilliklərdə olan mənbələrin fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsinə və həmin əlyazmaların mətnşünaslıq və dilçilik baxımından tədqiqinə həsr olunmuşdur. 

Orta əsr ümumtürk ədəbiyyatının ən qiymətli nümunələrinin yorulmaz tədqiqatçısı, linqvistik mətnşünaslıq sahəsinə dair dəyərli elmi araşdırmaların müəllifi, xüsusən də farsdilli yazılı abidələrin peşəkar tərcüməçisi, Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının inkişafında xidmətləri olan şərqşünas alim akademik Möhsün Nağısoylu tərcümə etdiyi əsərlərlə ədəbiyyatımıza, ümumilikdə mədəniyyətimizə dəyərli töhfələr vermişdir. Öz dəst-xəti ilə seçilən, ardıcıl və səmərəli elmi fəaliyyət göstərən tanınmış əlyazmaşünas - mətnşünas son illərdə klassik Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının ilkin qaynaqları - əlyazmaları əsasında ilk dəfə tərtib edib nəşrə hazırladığı kitabları ilə filologiya elmimizdə özünəməxsus məktəb yaratmışdır. 

Onun istər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, istərsə də ədəbi dil tarixinin aktual problemlərinə həsr olunmuş əsərlərində ədəbi dilin inkişaf tarixi yüksək peşəkarlıqla tədqiq olunmuşdur. Akademikin "Orta əsrlərdə Azərbaycanda tərcümə sənəti" monoqrafiyasında ilk dəfə olaraq Şərq klassik tərcümə sənətinin növ və xüsusiyyətləri ətraflı şəkildə araşdırılmış və indiyədək elm aləminə bəlli olmayan bir sıra mənbələr üzə çıxarılmışdır. Qeyd olunduğu kimi, Yaxın və Orta Şərq xalqlarının əsrlər boyunca qarşılıqlı əlaqələrdə olmaları, ərəb, fars və türklərin möhtəşəm islam mədəniyyətinin inkişafında yaxından iştirak etmələri ədəbiyyatın ayrıca bir qolu kimi tərcümə sənətinin inkişafına səbəb olmuşdur. Tədqiqatda Orta əsrlərdə tərcümə sənəti müstəqil bədii yaradıcılığın ayrıca bir növü hesab edilərək bir sıra özəl xüsusiyyətləri təyin edilmiş və müasir tərcümədən köklü surətdə fərqləndiyi müəyyənləşdirilmişdir. İlk dəfə tərcümə əsərləri ilə onların orijinallarının mətnləri üzərində müqayisəli tekstoloji təhlil aparılmış və Azərbaycanda tərcümə sənətinin səciyyəvi xüsusiyyətləri üzə çıxarılmışdır. Azərbaycanda tərcümə sənətinin qədim tarixi Orta əsrlərə aid təzkirələr, tarixi və ədəbi əsərlər, eləcə də günümüzə qədər gəlib çatan tərcümə əsərlərinin əlyazmaları əsasında araşdırılaraq göstərilir ki, bu tərcümələr anadilli yazılı ədəbiyyatla eyni dövrdə yaranmısdır. 

M.Z.Nağısoylunun Azərbaycan filologiyasında yeni bir sahə olan linqvistik mətnşünaslıq üzrə araşdırmalarında XV-XVI əsrlərə aid tərcümə əlyazmalarında işləyən ayrı-ayrı söz və ifadələrin məhz klassiklər tərəfindən ilk dəfə yazılı ədəbi dilə gətirilməsi əsaslandırılmış və onların şərhi verilmişdir. Müəllifin "Gülşəni-raz" tərcüməsi ilə onun farsca orijinalının müqayisəli tekstoloji tədqiqinə həsr olunmuş əsəri tərcümə ədəbiyyatı tarixinin araşdırılması və tərcümə mətninin düzgün qavranılması üçün çox dəyərlidir. Tərcümənin dil xüsusiyyətləri göstərir ki, XIV-XV əsrlərin anadilli məsnəviləri kimi ümumxalq danışıq dilində qələmə alınmış və həmin dövrün türk mənşəli sözləri işlək olmuşdur. Bununla yanaşı, Həzinin "Hədisi-ərbəin" tərcüməsi Nəsimi "Divan"ı və Xətainin "Dəhnamə" məsnəvisi ilə müqayisə edilərək təhlil edilmişdir. 

Alimin tədqiqatlarında Orta əsrlər yazılı abidələrin həm də linqvistik xüsusiyyətləri geniş araşdırılmış, dövrün dil xüsusiyyətləri bu mənbələr əsasında müəyyənləşdirilmiş, dil vahidlərinin etimoloji təhlilləri verilmiş, müasir dil üçün arxaikləşmiş sözlərin Şiraziyə qədərki və ondan sonrakı dövr əsərlərində işlənmə məqamları dəqiqləşdirilmişdir. Mətnşünas alim klassik Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatı nümunələrinin XV-XVI əsrlərdə daha geniş vüsət aldığını və həmin dövrdə milli ədəbi dilimizin güclü inkişafı ilə birbaşa bağlılığını qeyd edir. Buna görə də tərcümə abidələri üzərində alimin apardığı tədqiqatların Azərbaycan dilinin tarixi inkişaf mərhələlərini aydınlaşdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyəti var. Görkəmli alimin hazırladığı elmi təsvirlər farsdilli əlyazmalar kataloqunun birinci, ikinci və üçüncü cildlərinə daxil edilmisdir. 

M.Nağısoylunun tədqiqatlarında dəfələrlə əlifba dəyişikliyinə məruz qalmış Azərbaycan xalqının Orta əsrlərdəki elmi-ədəbi, mədəni tarixinin yaşadılması üçün gördüyü səmərəli fəaliyyət nəticə-sində arxivdə saxlanılan bir çox əsərlər tərcümə edilərək müasir Azərbaycan oxucusuna təqdim olunmuşdur. Onun yaradıcılıq irsinin mühüm bir hissəsini tərcüməçilik fəaliyyəti təşkil edir. O, uzun illər Əfqanıstanda fars  dili üzrə tərcüməçi işləməklə yanaşı, fars dilindən bir sıra kitabları da Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Tərcümə tarixi sahəsində tanınmış mütəxəssis kimi tanınan alimin tər-cümələri sırasında İran alimi Sədrəddin Bəlağinin "Quran qissələri" kitabının tərcüməsi də xüsusi yer tutur. Möhsün Nağısoylunun aydın və axıcı bir dillə tərcümə etdiyi bu kitabdan respublikamızın ayrı-ayrı təhsil müəssisələrində dərs vəsaiti kimi istifadə olunur. Klassik ədəbiyyatımız üçün böyük rol oynayan bu əsər 2001 və 2006-cı illərdə İranın paytaxtı Tehranda və Qum şəhərində təkrar nəşr olun-muşdur. Bununla yanaşı, M.Nağısoylu Ə.Bəxşayişinin "Sidiqiye-Tahirə" (Bakı, 1996, 228 səh.), Şeyx Mahmud Şəbüstərinin "Gülşəni-raz" (Bakı, Nurlan, 2005, 128 səh.), Seyid Yəyha Bakuvinin "Şərhi-sualati-Gülşəni-əsrar" (Bakı, 2014) əsərlərini də tərcümə etmişdir. 

Möhsün Nağısoylu bir çox beynəlxalq və respublika konfranslarında, müşavirə və elmi sessiyalarda Azərbaycan filologiyasını təmsil edən görkəmli alimdir. O, Almaniyada, Türkiyədə, Tehranda, Kabildə, Ankarada, Konyada, Lefkoşada və Rusiyanın müxtəlif şəhərlərində keçirilən beynəlxalq elmi konfranslarda iştirak etmiş, türkologiya və Azərbaycan mətnşünaslığının, dilinin, ədəbiyyatının aktual problemləri ilə bağlı rus, fars və türk dillərində məruzələr etmişdir. 

Möhsün Nağısoylu 2015-2021-ci illərdə AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru olmuşdur. Alimin rəhbərliyi ilə Azərbaycan dilinin - dövlət dilimizin inkişaf etdirilməsi, zənginləşdirilməsi və qorunması sahəsində elmi əhəmiyyətli vəzifələr yerinə yetirilmişdir. Akademiyanın həqiqi üzvü, bacarıqlı elm təşkilatçısı M.Nağısoylu hazırda ARNK yanında Terminologiya Komissiyasının "Dilçilik və orfoqrafiya" bölməsinin sədri, 2015-ci ildə təşkil olunmuş Dil Komissiyasının üzvü və 2021-ci ildən AMEA-nın müşaviridir. Elmi fəaliyyətinin bütün dövrlərində Azərbaycan filologiyasının ən aktual problemləri ilə bağlı araşdırmalar aparmış görkəmli alim istər elmi, istər pedaqoji, istərsə də təşkilatçı kimi ibrətamiz bir ömür sahibidir. Alimin üzün müddət apardığı səmərəli elmi fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilərək 2014-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 2017-ci ildə AMEA-nın həqiqi üzvü seçilmişdir. 

M.Nağısoylu Azərbaycan ictimaiyyətində tanınmış mətnşünas, mükəmməl tərcüməçi kimi ana dilimizin inkişafında mühüm rolu olan və milli köklər üzərində təşəkkül tapan əlyazmalar üzərində 50 ildən çoxdur tədqiqat aparır və Azərbaycan elminin gələcəyi naminə bilik və bacarığını, fiziki qüvvəsini əsirgəmədən öz elmi fəaliyyətini davam etdirir. Bütün qüvvə və bacarığını ana dilinin tədqiqi, tədrisi və təbliği işinə, elmi, pedaqoji kadrların hazırlanması kimi son dərəcə şərəfli, məsuliyyətli bir məqsədə həsr etmişdir. Onlarla kitab, yüzlərlə elmi məqalə, ümumən Azərbaycan mədəniyyəti tarixinin qızıl fondunu təşkil edən ayrı-ayrı qədim əlyazmaların elmi-tekstoloji baxımdan araşdırılıb ərsəyə gətirilməsi məhz M.Nağısoylunun ardıcıl və səmərəli elmi fəaliyyətinin nəticələridir. Onun el-mi rəhbərliyi ilə 30-a qədər doktorant dissertasiya müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru və elmlər doktoru alimlik dərəcəsini almışdır. Bu alimlərin hər biri M.Nağısoylu məktəbinin davamçılarıdır. 

Tanınmış şərqşünas, mətnşünas-dilçi alim, akademik Möhsün Nağısoylu 80 illik ömür yolunun yarım əsrini elmə, maarifə, milli-mənəvi sərvətimiz olan əlyazmaların tədqiqinə həsr etmişdir. Görkəmli əlyazmaşünas-mətnşünas, dilçi alim, yazılı abidələrimizin yorulmaz tədqiqatçısı, filologiya elmləri doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü Möhsün Nağısoylu ömrünün müdriklik dövrünü yaşayır.

Sayalı SADIQOVA,

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini, professor