Qərbi Azərbaycan mövzusu son illərdə yalnız siyasi və tarixi diskursun deyil, eyni zamanda mədəni və elmi müzakirələrin də mərkəzində dayanır. Bu anlayış təkcə müəyyən bir coğrafi ərazini ifadə etmir. O, əsrlər boyu formalaşmış zəngin maddi və mənəvi irsin, kollektiv yaddaşın və milli kimliyin simvoluna çevrilmişdir. Bu baxımdan Qərbi Azərbaycan fenomeninə yanaşma yalnız tarix prizmasından deyil, həm də mədəni irs, sosial yaddaş və identiklik kontekstində aparılmalıdır.
Tarix boyu bu ərazilər müxtəlif sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsir məkanı olmuş, nəticədə çoxqatlı və rəngarəng mədəni mühit formalaşmışdır. Türk-müsəlman mədəniyyətinin bu bölgədə qoyduğu izlər memarlıq abidələrindən tutmuş şifahi xalq yaradıcılığına qədər regionun zəngin irs potensialını nümayiş etdirir. Bu irs yalnız keçmişin yadigarı kimi deyil, həm də bu gün mövcud olan milli kimliyin formalaşmasında mühüm rol oynayan canlı bir sistem kimi çıxış edir.
Lakin XX əsrdə baş verən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslər, xüsusilə deportasiyalar və məcburi köçlər nəticəsində bu bölgənin demoqrafik və mədəni mənzərəsi köklü şəkildə dəyişmişdir. Bu dəyişikliklər təkcə əhali strukturuna deyil, həm də mədəni irsin davamlılığına ciddi təsir göstərmişdir. Maddi abidələrin dağıdılması, mənəvi dəyərlərin zəifləməsi və tarixi yaddaşın parçalanması bu irsin qorunması məsələsini daha da aktuallaşdırmışdır. Müasir dövrdə qloballaşma və mədəni homogenləşmə prosesləri də bu sahədə əlavə çağırışlar yaradır. Bir tərəfdən, texnoloji inkişaf və informasiya axını mədəni irsin tanıdılması üçün yeni imkanlar açsa da, digər tərəfdən, lokal mədəni xüsusiyyətlərin itməsi riskini artırır. Bu baxımdan Qərbi Azərbaycanın maddi və mənəvi irsinin öyrənilməsi, sənədləşdirilməsi və qorunması yalnız akademik maraq deyil, həm də strateji zərurət kimi çıxış edir.
Daşlara həkk olunan tarix
Qərbi Azərbaycanın maddi irsi bu ərazilərdə əsrlər boyu yaşamış azəri türklərinin həyat tərzini, estetik dünyagörüşünü və dini-mədəni dəyərlərini əks etdirən çoxşaxəli bir xəzinədir. Bu irs yalnız memarlıq abidələri ilə məhdudlaşmır, o, həm də yaşayış məskənləri, təsərrüfat qurğuları, yol infrastrukturu, qəbiristanlıqlar, kitabələr və sənətkarlıq nümunələri kimi müxtəlif komponentləri özündə birləşdirir. Hər bir daş, hər bir kitabə və hər bir memarlıq elementi bu torpaqlarda mövcud olmuş həyatın canlı izlərini daşıyır. Memarlıq baxımından Qərbi Azərbaycan ərazisi özünəməxsus üslubi xüsusiyyətləri ilə seçilir. Burada inşa edilən məscidlər, mədrəsələr, karvansaralar və hamamlar Şərq memarlığının klassik elementlərini yerli tikinti ənənələri ilə sintez edərək unikal formalar yaratmışdır.
İrəvan şəhərində mövcud olmuş Göy məscid bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onun memarlıq kompozisiyası, kaşı bəzəkləri və plan quruluşu regionun yüksək estetik zövqünü və dini-mədəni həyatını əks etdirən nadir nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, kənd və şəhər tipli yaşayış məskənləri də maddi irsin mühüm tərkib hissəsidir. Ənənəvi evlərin planlaşdırılması, tikinti materialları (daş, ağac, gil), daxili həyət sistemi və təsərrüfat sahələrinin təşkili həmin dövrün sosial-iqtisadi münasibətlərini və iqlimə uyğunlaşma mexanizmlərini əks etdirir. Xüsusilə dağlıq ərazilərdə tikilmiş evlərdə müdafiə və funksionallıq amilləri ön plana çıxarılmışdı.
Qərbi Azərbaycanın maddi irsi içərisində qəbiristanlıqlar və qəbirlərin üzərindəki epiqrafik abidələr xüsusi yer tutur. Bu abidələr yalnız dəfn mədəniyyətini deyil, həm də dil, yazı, dini inanclar və sosial struktur haqqında zəngin məlumat verir. Qəbir daşları üzərindəki ərəb əlifbası ilə yazılmış kitabələr, ornamentlər və simvollar həmin dövrün estetik və mənəvi dünyasını əks etdirir. Bu baxımdan epiqrafik irs həm tarixçilər, həm də dilçilər üçün mühüm tədqiqat mənbəyidir. Eyni zamanda körpülər, yollar və karvan marşrutları regionun iqtisadi və ticarət həyatında mühüm rol oynamışdır. Bu infrastruktur obyektləri Qərbi Azərbaycanın yalnız mədəni deyil, həm də geoiqtisadi baxımdan strateji əhəmiyyətini göstərir.
Tarixi İpək Yolunun üzərində yerləşən bu ərazilər müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinə şərait yaratmışdır. Lakin bu zəngin maddi irs müxtəlif tarixi proseslər nəticəsində ciddi zərər görmüşdür. Bir çox abidələr dağıdılmış, bəziləri isə məqsədli şəkildə dəyişdirilmiş və ya başqa mədəniyyətlərə aid kimi təqdim edilmişdir. Bu isə yalnız fiziki irsin deyil, həm də tarixi həqiqətlərin təhrif olunmasına gətirib çıxarır. Maddi irsin bu cür taleyi onun sənədləşdirilməsi, beynəlxalq səviyyədə tanıdılması və qorunması məsələsini daha da aktuallaşdırır. Nəticə etibarilə Qərbi Azərbaycanın maddi irsi daşlara həkk olunmuş tarix olmaqla yanaşı, həm də milli yaddaşın maddiləşmiş formasıdır. Bu irsin öyrənilməsi və qorunması yalnız elmi məsələ deyil, həm də mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mənəvi borcdur.
Yaşayan yaddaş və kimlik
Qərbi Azərbaycanın mənəvi irsi bu bölgədə formalaşmış kollektiv yaddaşın, mədəni identikliyin və sosial dəyərlər sisteminin ən canlı ifadəsidir. Maddi irsdən fərqli olaraq, mənəvi irs fiziki məkanla məhdudlaşmır, o, insanların yaddaşında, dilində, davranışında və gündəlik həyatında yaşayaraq nəsildən-nəslə ötürülür. Bu baxımdan mənəvi irs həm keçmişin qoruyucusu, həm də gələcəyin formalaşdırıcısı kimi çıxış edir. Qərbi Azərbaycanın mənəvi dünyasının əsas sütunlarından biri folklordur. Bu bölgədə formalaşmış nağıllar, dastanlar, bayatılar və atalar sözləri xalqın dünyagörüşünü, həyat fəlsəfəsini və tarixi təcrübəsini əks etdirir. Xüsusilə qəhrəmanlıq və sevgi motivləri ilə zəngin olan dastan yaradıcılığı xalqın keçdiyi çətin tarixi mərhələlərin bədii inikasını təqdim edir. Bu əsərlər yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də milli ruhun və müqavimət iradəsinin ifadəsidir.
Aşıq sənəti Qərbi Azərbaycanın mənəvi irsində xüsusi yer tutur. Göyçə mahalı tarixən aşıq mühitinin ən güclü mərkəzlərindən biri kimi tanınmış, burada yetişən sənətkarlar təkcə musiqiçi deyil, həm də söz ustası, tarix daşıyıcısı və ictimai fikir formalaşdırıcısı olmuşdur. Onların ifa etdiyi qoşmalar, gəraylılar və dastanlar xalqın hisslərini, dərdini, sevincini və ümidlərini əks etdirərək kollektiv yaddaşın qorunmasına xidmət etmişdir. Dil və şifahi ənənə də mənəvi irsin mühüm komponentlərindəndir. Qərbi Azərbaycana məxsus dialekt və şivələr, özünəməxsus ifadə tərzi və leksik xüsusiyyətlər bu bölgənin mədəni müxtəlifliyini və zənginliyini göstərir. Adət-ənənələr, mərasimlər və dini-mənəvi dəyərlər də bu irsin ayrılmaz hissəsidir. Toy, yas, Novruz kimi mərasimlər yalnız sosial hadisə deyil, həm də mədəni kodların ötürülməsi mexanizmidir. Bu mərasimlərdə istifadə olunan simvollar, musiqi, geyim və ritual elementləri xalqın tarixini və dünyagörüşünü yaşadır.
Xüsusilə ailə institutuna verilən önəm, böyüklərə hörmət, qonaqpərvərlik kimi dəyərlər Qərbi Azərbaycan mənəvi mühitinin əsas xüsusiyyətlərindəndir. Bundan əlavə, Qərbi Azərbaycan mənşəli ziyalıların ədəbiyyat, elm və ictimai fikir sahəsində fəaliyyəti də mənəvi irsin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Onların əsərlərində doğma yurd həsrəti, tarixi yaddaş və milli kimlik məsələləri əsas mövzulardan biri kimi çıxış edir. Bu yaradıcılıq nümunələri həm fərdi hisslərin ifadəsi, həm də kollektiv yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Mənəvi irsin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun davamlılığıdır. Fiziki məkan dəyişsə belə, bu irs insanların yaddaşında, ailə ənənələrində və mədəni fəaliyyətlərində yaşamaqda davam edir. Lakin qloballaşma, assimilyasiya və mədəni homogenləşmə kimi proseslər bu irs üçün müəyyən risklər yaradır. Buna görə də mənəvi irsin sistemli şəkildə toplanması, sənədləşdirilməsi və təbliği mühüm vəzifə kimi qarşıda durur. Nəticə etibarilə Qərbi Azərbaycanın mənəvi irsi yaşayan yaddaşdır. Bu irsin qorunması milli kimliyin, tarixi şüurun və mədəni müxtəlifliyin yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Tarixi proseslər, münaqişələr və məcburi köç nəticəsində bu irsin böyük hissəsi ya fiziki olaraq məhv edilmiş, ya da öz ilkin funksiyasını və kimliyini itirmişdir. Bu səbəbdən irsin qorunması təkcə konservasiya məsələsi deyil, həm də tarixi ədalətin və mədəni hüquqların bərpası kontekstində qiymətləndirilməlidir. Tarixi abidələrin bərpa adı altında onların orijinal xüsusiyyətlərinin silinməsi, kitabələrin dəyişdirilməsi və ya tamamilə yox edilməsi bu irsin autentikliyinə ciddi zərbə vurur. Bu proses yalnız fiziki obyektlərin yox olması ilə nəticələnmir, həm də həmin abidələrin daşıdığı tarixi məlumatın itirilməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən, bəzi hallarda bu abidələrin mənşəyinin saxtalaşdırılması və başqa mədəniyyətlərə aid kimi təqdim olunması mədəni irsin siyasiləşdirilməsi problemini gündəmə gətirir.
Məcburi köç və urbanizasiya nəticəsində ənənəvi həyat tərzi dəyişir, folklor mühiti zəifləyir və dil xüsusiyyətləri assimilyasiya riski ilə üz-üzə qalır. Xüsusilə gənc nəslin qloballaşmanın təsiri altında milli-mədəni dəyərlərdən uzaqlaşması bu irsin davamlılığı üçün ciddi təhlükə yaradır. Bu çağırışlara qarşı effektiv mübarizə aparmaq üçün kompleks və sistemli yanaşma tələb olunur. İlk növbədə maddi irsin sənədləşdirilməsi və rəqəmsallaşdırılması mühüm addım kimi çıxış edir. Arxiv materiallarının toplanması, foto və video qeydlərin yaradılması, xəritələşdirmə layihələrinin həyata keçirilməsi itirilmək təhlükəsi olan məlumatların qorunmasına imkan verir. Bu baxımdan müasir texnologiyaların tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda beynəlxalq hüquqi mexanizmlərin işə salınması və mədəni irsin qorunması ilə məşğul olan qurumların diqqətinin bu məsələyə yönəldilməsi vacibdir. UNESCO kimi beynəlxalq təşkilatların platformaları vasitəsilə bu irsin tanıdılması, mühafizəsi və hüquqi müdafiəsi istiqamətində addımlar atıla bilər. Bu, həm də problemin qlobal səviyyədə tanınmasına və beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyinin qazanılmasına xidmət edir. Perspektivlər baxımından isə maarifləndirmə və təhsil xüsusi yer tutur. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində Qərbi Azərbaycanın tarixi və mədəni irsi ilə bağlı mövzuların tədrisi, elmi tədqiqatların təşviqi və gənclərin bu sahəyə cəlb olunması uzunmüddətli qoruma strategiyasının əsasını təşkil edir. Bundan əlavə, mədəni tədbirlər, sərgilər, konfranslar və media layihələri vasitəsilə bu irsin geniş ictimaiyyətə çatdırılması onun yaşadılmasına töhfə verir. Diaspor fəaliyyətləri də bu prosesdə mühüm rol oynaya bilər.
Nəticə etibarilə Qərbi Azərbaycanın maddi və mənəvi irsinə sahib çıxmaq yalnız bir tarixi borc deyil, həm də gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətdir. Bu irsin yaşadılması milli kimliyin qorunması, tarixi ədalətin bərpası və mədəni davamlılığın təmin olunması baxımından vacibdir. Tarixə sahib çıxan cəmiyyətlər gələcəyini daha möhkəm və inamla qurur.
Gülgün QULİYEVA,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
