"XXI əsrdə enerji bağlantısı nəqliyyatdan heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda Qazaxıstan, Özbəkistan və Mərkəzi Asiyanın digər dövlətləri əhəmiyyətli enerji potensialına malikdir. Gələcəkdə Xəzər hövzəsi ölkələri arasında əməkdaşlıq ənənəvi neft və qazdan daha geniş sahəni əhatə edə, bərpaolunan enerji, elektrik enerjisi və "yaşıl texnologiya"lar da daxil olmaqla, geniş miqyasda inkişaf edə bilər. Bu o deməkdir ki, gələcəkdə biz yalnız Orta dəhlizdən deyil, həm də daha geniş enerji bağlantısı sahəsindən danışa biləcəyik".
Bu fikirləri AZƏRTAC ilə beynəlxalq münasibətlər və beynəlxalq hüquq üzrə ekspert, Kahramanmaraş Sütçü İmam Universitetinin professoru Toğrul İsmayıl bölüşüb.
Bununla belə, ekspert yaranmaqda olan Mərkəzi Asiya-Xəzər-Cənubi Qafqaz regionuna yeni siyasi və ya hərbi-siyasi blok kimi baxmağı düzgün hesab etmir. O əlavə edib: "Bunun üçün nə zərurət, nə də obyektiv əsas var. Region dövlətləri çoxvektorlu xarici siyasət yürüdür. Onlar, həmçinin Çin, Rusiya, Türkiyə, Avropa İttifaqı, Körfəz ölkələri və digər güc mərkəzləri ilə münasibətləri inkişaf etdirir. Məhz buna görə də mövcud inteqrasiya fərqli xarakter daşıyır. O, heç kimə qarşı yönəlməyib və əsas məqsədi regiondakı dövlətlərin sabitliyini və təsirini artırmaqdır".
Toğrul İsmayılın sözlərinə görə, ölkələr arasında nəqliyyat, enerji, ticarət və investisiya əlaqələri nə qədər möhkəm olarsa, müstəqil xarici siyasət manevrləri üçün imkanlar da bir o qədər çox olar. Bu mənada geoiqtisadi əlaqə strateji muxtariyyət vasitəsinə çevrilir.
Professor əlavə edib: "Bu, əsas sualı doğurur: Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkandan danışa bilərikmi? Mən bu suala belə cavab verərdim: onun əsas konturları artıq formalaşıb, lakin proses hələ tam başa çatmayıb. Siyasi çərçivə mövcuddur. İnstitusional mexanizmlər genişlənir. Müqavilə münasibətləri dərinləşir. Nəqliyyat layihələri reallığa çevrilir. Enerji əməkdaşlığı inkişaf edir. Ticarət və investisiya əlaqələri artır. Mədəni və humanitar qarşılıqlı əlaqə güclənir. Lakin vahid regional kompleksin tam şəkildə ortaya çıxması üçün növbəti mərhələ - infrastrukturun, gömrük prosedurlarının, rəqəmsal sistemlərin, enerji şəbəkələrinin və investisiya mexanizmlərinin sinxronlaşdırılması zəruridir. Gələcəyin müəyyən olunacağı amillər bunlardır".
Onun sözlərinə görə, biz ənənəvi regional əməkdaşlıqdan yeni bir geosiyasət növünə - bağlantı geosiyasətinə keçidin şahidi oluruq. Onun təməli artıq ərazilər deyil, dəhlizlər, limanlar, dəmir yolları, enerji şəbəkələri, rəqəmsal rabitə, investisiyalar və insanlar arasında əlaqələrdir. "Bu yeni məkanda Azərbaycan unikal mövqe tutur. Bakı artıq Mərkəzi Asiyaya sadəcə Xəzər dənizi vasitəsilə baxmır. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın siyasi arxitekturasının bir hissəsinə və Mərkəzi Asiya ilə xarici bazarlar arasında əsas əlaqələrdən birinə çevrilir. Məhz buna görə də Prezident İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərində iştirakı tarixi əhəmiyyətə malikdir. Bu, sadəcə formatın genişləndirilməsi deyil. Bu, artıq müəyyən edilmiş reallığın əksidir", - deyə T. İsmayıl vurğulayıb.
Ekspert, həmçinin Avrasiyada yeni geosiyasi vektorun tədricən yarandığını qeyd edərək bildirib: "Hesab edirəm ki, mövcud prosesi təkcə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin möhkəmlənməsi kimi qiymətləndirmək olmaz. Söhbət daha böyük fenomendən gedir. Avrasiyanın coğrafiyası dəyişir. Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasındakı sərhədlər daha az əhəmiyyət kəsb edir. Xəzər bölücü dəniz olmaqdan çıxır və birləşdirici məkana çevrilir. Orta dəhliz tədricən yeni Avrasiya infrastrukturunun əsas elementlərindən biri olur. Azərbaycan isə regionların kəsişməsində yerləşən dövlətdən onların qarşılıqlı əlaqəsinin memarlarından birinə çevrilir. Bu səbəbdən hazırda Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın bir hissəsi olub-olmadığını müzakirə etmək yersizdir. Azərbaycan inkişaf etməkdə olan məkanın bir hissəsinə artıq çevrilib. Son hadisələrin əsas geosiyasi əhəmiyyəti məhz bundan ibarətdir".
Professor hesab edir ki, Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi və Azərbaycan vasitəsilə Cənubi Qafqaza, Türkiyəyə və Avropaya doğru yeni məkan yaranır.
"Əgər region dövlətləri siyasi iradəni effektiv infrastruktura, razılaşdırılmış qaydalara və davamlı iqtisadi əlaqələrə çevirə bilsələr, bu məkan yaxın illərdə Avrasiyanın geosiyasi və geoiqtisadi dinamikasının yeni mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Azərbaycan bu prosesin kənarında olmayacaq. O, əsas halqa və daha da əhəmiyyətlisi, Avrasiyanın yeni geosiyasi xəritəsinin memarlarından biri olacaq, - deyə professor sözlərini yekunlaşdırıb.
