Son illər dünyada baş verən geosiyasi proseslər, ərzaq bazarlarındakı dalğalanmalar, iqlim dəyişiklikləri və su ehtiyatlarının azalması kənd təsərrüfatını yenidən dövlətlərin strateji prioritetləri sırasına çıxarıb. Əgər bir neçə il əvvəl aqrar sektor əsasən sosial məşğulluq sahəsi kimi qiymətləndirilirdisə, bu gün o, milli təhlükəsizlik, iqtisadi dayanıqlılıq və ixrac potensialını müəyyən edən aparıcı istiqamətlərdən biri hesab olunur. Məhz buna görə də bu ilin əvvəlindən Azərbaycanda həyata keçirilən aqrar siyasətə yalnız cari tədbirlər toplusu kimi deyil, kənd təsərrüfatının gələcək inkişaf modelini müəyyən edən yeni mərhələnin başlanğıcı kimi baxmaq daha doğru olardı.
Bu dövrdə diqqəti cəlb edən ən mühüm məqam odur ki, dövlət siyasətində prioritet artıq təkcə istehsalın artırılması deyil, daha yüksək məhsuldarlığa, emal sənayesinin genişləndirilməsinə, əlavə dəyər yaradan istehsal zəncirinin formalaşdırılmasına və ixrac qabiliyyətinin gücləndirilməsinə yönəlir. Başqa sözlə, məqsəd əvvəlki illərdə olduğu kimi, yalnız daha çox məhsul istehsal etmək deyil, həmin məhsulun iqtisadi dəyərini artırmaqdır.
Bu yanaşma təsadüfi deyil. Dünyanın inkişaf etmiş aqrar ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, kənd təsərrüfatının rəqabət qabiliyyəti artıq əkin sahələrinin genişliyi ilə deyil, texnologiya, innovasiya, logistika və emal imkanları ilə müəyyən olunur. Azərbaycanın son aylarda qəbul etdiyi qərarlar da məhz bu istiqamətdə yeni mərhələnin başlandığını göstərir.
Bu baxımdan may ayında təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı" xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Proqramın əsas məqsədi aqrar istehsalın rəqabət qabiliyyətini artırmaq, intensiv təsərrüfatçılığı genişləndirmək, yüksək əlavə dəyər yaradan emal sənayesini inkişaf etdirmək və ölkənin ərzaq təhlükəsizliyini daha da möhkəmləndirməkdir. Eyni zamanda proqram normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi, dövlət investisiyalarının gücləndirilməsi, su təminatının yaxşılaşdırılması və icra prosesinin vahid monitorinq mexanizmi ilə qiymətləndirilməsini də nəzərdə tutur.
Bu sənəd, əslində, Azərbaycanın aqrar siyasətinin yeni fəlsəfəsini formalaşdırır. Əvvəlki proqramlarda daha çox ayrı-ayrı sahələrin dəstəklənməsi ön planda idisə, yeni yanaşmada istehsal, emal, logistika, ixrac, su idarəçiliyi və rəqəmsallaşma vahid sistem kimi nəzərdən keçirilir. Bu isə aqrar sektorda struktur dəyişikliklərinin sürətlənəcəyini göstərən mühüm amildir.
Son aylar regionlarda keçirilən müşavirələr də göstərir ki, dövlət proqramının icrası yalnız mərkəzi səviyyədə deyil, iqtisadi rayonlar üzrə konkret fəaliyyət planları əsasında təşkil olunur. Fermer təsərrüfatlarının yaradılması, su təminatının yaxşılaşdırılması, torpaqdan daha səmərəli istifadə və istehsalın koordinasiyası artıq regional inkişaf siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Regionlarda artıq dövlət proqramının icrasına başlanılıb. Proqramın qəbulundan sonra diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri onun yalnız normativ sənəd kimi qalmaması, qısa müddətdə regionlar üzrə konkret fəaliyyət mexanizmlərinə çevrilməsidir. İyun ayından başlayaraq müxtəlif iqtisadi rayonlarda keçirilən regional müşavirələr göstərdi ki, aqrar siyasətin həyata keçirilməsində artıq vahid yanaşmadan deyil, hər bir regionun ixtisaslaşma üstünlüklərinə əsaslanan diferensial inkişaf modelindən istifadə olunur.
Quba-Xaçmaz və Abşeron-Xızı iqtisadi rayonları üzrə keçirilən müşavirələrdə əsas diqqət meyvəçilik, tərəvəzçilik və heyvandarlığın məhsuldarlığının artırılmasına yönəldildi. Burada su təminatının yaxşılaşdırılması, ekoloji dayanıqlı istehsal texnologiyalarının tətbiqi və intensiv bağçılığın genişləndirilməsi prioritet istiqamətlər kimi müəyyən edildi. Eyni zamanda fermerlərin müasir texnologiyalara çıxış imkanlarının artırılması və su ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə məsələləri geniş müzakirə olundu.
Qarabağ iqtisadi rayonu üzrə Ağcabədidə keçirilən müşavirədə regionun aqrar potensialının tam reallaşdırılması əsas hədəf kimi müəyyən edildi. Taxılçılıq, pambıqçılıq, heyvandarlıq və quşçuluq sahələrinin inkişafı, azad edilmiş ərazilərin aqrar dövriyyəyə daha geniş cəlb olunması, müasir təsərrüfatların yaradılması və emal müəssisələrinin inkişafı prioritet istiqamətlər sırasında yer aldı. Bu yanaşma Qarabağın yalnız kənd təsərrüfatı istehsalçısı deyil, eyni zamanda yüksək əlavə dəyər yaradan aqrar-sənaye mərkəzinə çevrilməsi məqsədini ortaya qoyur.
Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunda keçirilən regional müzakirələr isə subtropik kənd təsərrüfatının inkişaf perspektivlərinə həsr olundu. Burada çayçılıq, sitrusçuluq, tərəvəzçilik və intensiv bağçılığın genişləndirilməsi ilə yanaşı, məhsuldarlığın yüksəldilməsi üçün konkret hədəflər açıqlandı.
Dövlət proqramında buğda üzrə məhsuldarlığın hədəf rayonlarda 50 sentnerə, dəmyə rayonlarında isə 30 sentnerə çatdırılması, 571 yeni kombaynın alınması, 84,9 min hektarda lazer hamarlama texnologiyasının tətbiqi, 150 min ton əlavə taxıl silosu və 100 min ton yeni soyuducu anbar tutumunun yaradılması kimi tədbirlər nəzərdə tutulur. Bu investisiyalar istehsal itkilərinin azaldılmasına və məhsulların bazara daha səmərəli çıxarılmasına xidmət edəcək. Bu regional yanaşma göstərir ki, dövlət artıq bütün ölkə üzrə eyni aqrar model tətbiq etmək əvəzinə, hər iqtisadi rayonun təbii-iqlim şəraitini, ixtisaslaşmasını və bazar imkanlarını nəzərə alan inkişaf strategiyası formalaşdırır. Bu, resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə, investisiyaların daha düzgün istiqamətləndirilməsinə və regionların rəqabət üstünlüklərinin gücləndirilməsinə imkan yaradır.
Əslində, müşavirələrin məzmunu bir mühüm məqamı da ortaya qoyur. Yeni dövlət proqramının uğuru yalnız ayrılan maliyyə vəsaiti ilə deyil, mərkəzi dövlət qurumları, yerli icra hakimiyyətləri, fermerlər, aqrobiznes subyektləri və elmi müəssisələr arasında koordinasiyanın necə qurulacağından asılı olacaq. Bu baxımdan regional müşavirələr, sadəcə, təşkilati tədbir deyil, proqramın icra mexanizminin praktik əsaslarının formalaşdırılması kimi qiymətləndirilə bilər.
Maraqlıdır ki, son illərdə aqrar sektora yanaşmada başqa bir mühüm dəyişiklik də müşahidə olunur. Əgər əvvəl subsidiya siyasəti əsasən istehsalçının cari xərclərinin azaldılmasına xidmət edirdisə, indi dövlət dəstəyi daha çox məhsuldarlığın yüksəldilməsinə, texnologiyanın tətbiqinə və bazaryönümlü istehsalın təşviqinə istiqamətlənir. Bu yanaşma fermeri yalnız dəstək alan subyekt kimi deyil, rəqabət qabiliyyətli sahibkar kimi formalaşdırmağı hədəfləyir.
Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycanın aqrar siyasətində baş verən dəyişikliklər qısamüddətli tədbirlərdən daha çox uzunmüddətli iqtisadi transformasiya strategiyasının tərkib hissəsidir. Qarşıdakı illərdə əsas məsələ istehsal həcmlərinin artımı ilə yanaşı, hər hektardan əldə olunan iqtisadi səmərənin, ixrac olunan məhsulların əlavə dəyərinin və kənd təsərrüfatının milli iqtisadiyyata töhfəsinin artırılması olacaq.
Rəqəmlər göstərir ki, 2026-cı ilin ilk altı ayı kənd təsərrüfatı üçün sabit artım mərhələsi kimi xarakterizə oluna bilər. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, yanvar-iyun aylarında kənd təsərrüfatı məhsullarının ümumi dəyəri 7,1 milyard manata yaxın olub və əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə real ifadədə 2,2 faiz artıb. Bu dinamika ümumi iqtisadi artım tempini dəstəkləyən qeyri-neft sektorunun əsas istiqamətlərindən biri kimi aqrar sahənin rolunu bir daha təsdiqləyir. Həmin dövrdə kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq sahəsində yaradılmış əlavə dəyər də 2,3 faiz yüksəlib.
İlk baxışdan 2-3 faizlik artım yüksək görünməyə bilər. Lakin aqrar iqtisadiyyatda bu göstərici tamamilə fərqli məna daşıyır. Çünki kənd təsərrüfatı hava şəraiti, su təminatı, mövsümi risklər və dünya bazarındakı qiymət dəyişiklikləri kimi çoxsaylı xarici amillərdən asılı olan sahədir. Belə şəraitdə sabit artım tempinin qorunması özü-özlüyündə idarəetmənin və dövlət dəstəyinin effektivliyini göstərən mühüm göstəricidir.
Diqqətçəkən digər məqam isə aqrar inkişafın artıq yalnız istehsal həcmi ilə ölçülməməsidir. Müasir iqtisadi yanaşmaya görə, kənd təsərrüfatının uğuru məhsulun tonla ifadə olunan miqdarı ilə deyil, həmin məhsulun bazar dəyəri, emal səviyyəsi, ixrac potensialı və istehsal səmərəliliyi ilə qiymətləndirilir. Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi islahatlar da məhz bu yanaşmaya əsaslanır. Bu dəyişikliklərin mərkəzində subsidiya siyasətinin yeni məntiqi dayanır. Əvvəlki mərhələlərdə subsidiya əsasən istehsal xərclərinin azaldılmasına xidmət edirdisə, indi dövlət dəstəyi daha çox məhsuldarlığın artırılması, müasir texnologiyaların tətbiqi, sertifikatlaşdırılmış toxumdan istifadə, damazlıq heyvandarlığın inkişafı və innovativ təsərrüfat modellərinin genişləndirilməsi ilə əlaqələndirilir. Başqa sözlə, dövlət yalnız maliyyə dəstəyi vermir, eyni zamanda fermerləri daha səmərəli istehsala istiqamətləndirən iqtisadi motivasiya sistemi formalaşdırır.
Bu baxımdan Elektron Kənd Təsərrüfatı İnformasiya Sisteminin imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi diqqət çəkir. Rəqəmsal platformalar vasitəsilə subsidiya müraciətlərinin qəbulu, torpaq sahələrinin uçotu, əkinlərin monitorinqi və dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması fermerlə dövlət arasında əlaqələri daha şəffaf və operativ edir. Bu isə həm inzibati xərclərin azalmasına, həm də resurslardan daha səmərəli istifadəyə şərait yaradır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, gələcəyin kənd təsərrüfatı peyk təsvirləri, pilotsuz uçuş aparatları, "ağıllı suvarma" sistemləri və süni intellekt əsaslı qərarvermə mexanizmləri üzərində qurulacaq. Azərbaycanın son illərdə aqroparkların inkişafına, rəqəmsal monitorinq sistemlərinə və innovativ texnologiyaların tətbiqinə verdiyi üstünlük də məhz bu qlobal transformasiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Artıq rəqabət yalnız torpaq və əmək resursları arasında deyil, texnologiyaların tətbiq sürəti və məlumatların effektiv idarə olunması səviyyəsində formalaşır.
Bununla yanaşı, qarşıda həllini gözləyən məsələlər də kifayət qədərdir. İqlim dəyişiklikləri nəticəsində yağıntı rejiminin dəyişməsi, su ehtiyatlarının azalması və quraqlıq risklərinin artması kənd təsərrüfatının inkişafına təsir edən əsas amillərdən biridir. Xüsusilə suvarılan əkinçilik üstünlük təşkil edən bölgələrdə su resurslarının səmərəli idarə olunması artıq iqtisadi deyil, strateji məsələ kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan yeni dövlət proqramında su infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi, müasir suvarma texnologiyalarının tətbiqi və su itkilərinin azaldılması üzrə nəzərdə tutulan tədbirlər uzunmüddətli dayanıqlılıq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Digər mühüm istiqamət aqrar məhsulların emal sənayesidir. İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, kənd təsərrüfatında yüksək gəlirlilik xammal satışından deyil, emal olunmuş məhsulların istehsalından formalaşır. Məhz buna görə də Azərbaycanın yeni aqrar siyasətində istehsal ilə emal müəssisələri arasında inteqrasiyanın gücləndirilməsi, soyuducu və logistika infrastrukturunun genişləndirilməsi, ixrac standartlarına uyğun məhsul istehsalının təşviqi prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Bu yanaşma fermer gəlirlərinin artmasına, regionlarda yeni iş yerlərinin yaradılmasına və qeyri-neft ixracının genişlənməsinə xidmət edir.
Əslində, son altı ayın nəticələrinə yalnız statistik hesabat kimi baxmaq düzgün olmazdı. Bu dövrdə qəbul olunan qərarlar göstərir ki, Azərbaycan kənd təsərrüfatında növbəti inkişaf mərhələsinə keçid üçün institusional baza formalaşdırır. Artıq aqrar siyasətin əsas məqsədi yalnız məhsul istehsalını artırmaq deyil, daha rəqabətqabiliyyətli, innovativ, ixracyönümlü və iqlim dəyişikliklərinə davamlı kənd təsərrüfatı sistemini qurmaqdır. Bunun üçün isə qarşıdakı illərdə üç əsas istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq.
Birincisi, elmi tədqiqatların nəticələrinin istehsalata daha sürətli transferi təmin edilməlidir.
İkincisi, fermerlərin rəqəmsal bacarıqları və müasir texnologiyalara çıxışı genişləndirilməlidir.
Üçüncüsü isə, aqrar məhsulların beynəlxalq bazarlarda rəqabət qabiliyyətini artıracaq keyfiyyət standartları və sertifikatlaşdırma sistemi daha da təkmilləşdirilməlidir.
Nəticə etibarilə 2026-cı ilin ilk altı ayı göstərdi ki, Azərbaycanın aqrar sektoru yeni inkişaf mərhələsinə daxil olur. Bu mərhələnin əsas fərqi istehsalın həcminin artmasından daha çox onun keyfiyyətinin yüksəldilməsi, resurslardan səmərəli istifadə, rəqəmsal texnologiyaların geniş tətbiqi və yüksək əlavə dəyər yaradan aqrobiznes modelinin formalaşdırılması ilə xarakterizə olunur. Qarşıdakı illərdə qəbul edilmiş qərarların ardıcıl və səmərəli icrası təmin olunduqca kənd təsərrüfatı təkcə ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinin deyil, həm də qeyri-neft iqtisadiyyatının dayanıqlı inkişafının əsas dayaqlarından birinə çevriləcək. Bu, Azərbaycanın iqtisadi şaxələndirmə strategiyasının praktik nəticələrini ən aydın göstərən sahələrdən biri olacaq.
Yaşar MƏMMƏDOV,
Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun şöbə müdiri, iqtisad elmləri doktoru
