2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi müasir dövrdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoyan mühüm siyasi-hüquqi sənəd kimi qiymətləndirilir. Şuşa şəhərində imzalanması ilə xüsusi rəmzi məna qazanan bu sənəd iki dövlət arasında mövcud olan strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltmiş, eyni zamanda regional təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq və beynəlxalq münasibətlər sahəsində yeni əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyən etmişdir. Şuşa Bəyannaməsi yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı baxımından deyil, həm də Cənubi Qafqaz regionunda formalaşan yeni geosiyasi reallıqların hüquqi və siyasi ifadəsi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlər ortaq tarixə, dilə, mədəniyyətə və milli-mənəvi dəyərlərə əsaslanır. Bu münasibətlər uzun illər ərzində siyasi, iqtisadi və humanitar sahələrdə inkişaf edərək strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir. Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir” və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” fikirləri iki ölkə arasındakı münasibətlərin ideoloji əsaslarını formalaşdırmışdır. Şuşa Bəyannaməsi məhz bu tarixi-siyasi ənənələrin müasir dövrdə hüquqi müstəviyə daşınmasının nəticəsi kimi çıxış edir.
Şuşa Bəyannaməsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun çoxşaxəli xarakter daşımasıdır. Sənəddə siyasi dialoq, xarici siyasət sahəsində koordinasiya, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri, müdafiə sənayesi, təhsil, mədəniyyət və humanitar əməkdaşlıq istiqamətlərində tərəflərin qarşılıqlı öhdəlikləri öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan Bəyannamə Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlərin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən strateji yol xəritəsi kimi çıxış edir.
Sənədin mühüm istiqamətlərindən biri regional təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlıqla bağlı müddəalardır. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik məsələləri dövlətlərin xarici siyasətinin əsas prioritetlərindən biri hesab olunur. Şuşa Bəyannaməsində tərəflərin milli maraqlarının və təhlükəsizliyinin qorunması, müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi, hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və müdafiə sənayesi sahəsində birgə fəaliyyətin təşviqi xüsusi yer tutur. Bu müddəalar Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin sadəcə siyasi əməkdaşlıqla məhdudlaşmadığını, eyni zamanda ortaq təhlükəsizlik maraqlarına əsaslandığını göstərir.
Şuşa Bəyannaməsi regional geosiyasi proseslər baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra regionda yaranmış yeni reallıqlar nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaratmışdır. Bu kontekstdə Bəyannamədə əks olunan Zəngəzur dəhlizi layihəsi xüsusi diqqət çəkir. Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanı Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirməklə yanaşı, Avropa ilə Asiya arasında yeni iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasına xidmət edir. Eyni zamanda Qars–İğdır–Naxçıvan dəmir yolu layihəsinin həyata keçirilməsi regional inteqrasiyanın dərinləşməsinə və beynəlxalq ticarət imkanlarının genişlənməsinə mühüm töhfə verə bilər.
İqtisadi əməkdaşlıq Bəyannamənin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir. Sənəddə qarşılıqlı investisiyaların təşviqi, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, milli iqtisadiyyatların və ixrac imkanlarının şaxələndirilməsi kimi məsələlər öz əksini tapmışdır. Qarşılıqlı investisiyaların artması ölkələrin iqtisadi inkişafına, istehsal potensialının genişlənməsinə və yeni əməkdaşlıq formatlarının formalaşmasına şərait yaradır. Bu baxımdan Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə arasında iqtisadi inteqrasiyanın daha da dərinləşməsinə xidmət edən mühüm mexanizm kimi çıxış edir.
Enerji əməkdaşlığı da sənədin mühüm istiqamətlərindəndir. Son illər ərzində Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən həyata keçirilən enerji layihələri Avrasiyanın enerji xəritəsində mühüm dəyişikliklər yaratmışdır. Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, TANAP və digər enerji layihələri iki ölkənin əməkdaşlığının uğurlu nümunələri kimi çıxış edir. Şuşa Bəyannaməsi enerji təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır və tərəflərin bu istiqamətdə ortaq maraqlarını əks etdirir.
Bəyannamənin diqqətçəkən cəhətlərindən biri də xarici siyasət sahəsində koordinasiyanın gücləndirilməsi ilə bağlı müddəalardır. Sənəddə tərəflərin beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı dəstək göstərməsi, regional və qlobal təhlükəsizlik məsələləri üzrə birgə fəaliyyət həyata keçirməsi və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlığı genişləndirməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bu yanaşma Azərbaycan və Türkiyənin beynəlxalq arenada təsir imkanlarının artmasına və milli maraqlarının daha effektiv müdafiəsinə xidmət edir.
Şuşa Bəyannaməsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun tarixi-siyasi varislik prinsipinə əsaslanmasıdır. Sənəddə 1921-ci il Qars müqaviləsinə istinad olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu istinad Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yalnız müasir siyasi maraqlara deyil, eyni zamanda tarixi və hüquqi əsaslara söykəndiyini göstərir. Qars müqaviləsinə müraciət olunması iki dövlət arasında əməkdaşlığın tarixi davamlılığını və strateji xarakterini bir daha təsdiqləyir.
Müasir informasiya cəmiyyətində informasiya təhlükəsizliyi və diaspor fəaliyyəti də strateji əhəmiyyət daşıyan sahələrdəndir. Şuşa Bəyannaməsində media platformaları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, xaricdə yaşayan Azərbaycan və türk icmalarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, informasiya və kommunikasiya sahəsində birgə fəaliyyət mexanizmlərinin yaradılması ilə bağlı müddəaların yer alması sənədin əhatə dairəsinin genişliyini göstərir. Bu istiqamət beynəlxalq informasiya məkanında daha effektiv fəaliyyət göstərilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Nəticə etibarilə, Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoyan, siyasi, iqtisadi, hərbi və humanitar sahələri əhatə edən çoxşaxəli strateji sənəddir. Bəyannamə iki dövlət arasındakı tarixi qardaşlıq münasibətlərini müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltməklə yanaşı, regional təhlükəsizlik, iqtisadi inteqrasiya və geosiyasi əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaratmışdır. Eyni zamanda sənəd Cənubi Qafqaz regionunda formalaşan yeni siyasi reallıqların mühüm elementlərindən biri kimi çıxış edir və Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən fundamental siyasi-hüquqi baza rolunu oynayır. Bu baxımdan Şuşa Bəyannaməsi yalnız ikitərəfli münasibətlərin deyil, bütövlükdə regionun gələcək inkişaf perspektivlərinə təsir göstərən strateji əhəmiyyətli sənəd kimi qiymətləndirilə bilər.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin sədri, professor
677jpg_1781134810.jpg)
jpeg_1781437407.jpeg)
