Vahid geyim qaydaları yalnız xarici görünüş məsələsi deyil, məktəb mühitinin təşkili, sosial bərabərliyin qorunması və gələcək nəslin formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Təhsil hər bir dövlətin gələcəyini müəyyənləşdirən strateji sahədir. Məktəb isə yalnız bilik və bacarıqların öyrədildiyi məkan deyil, həm də şəxsiyyətin formalaşdığı, vətəndaşlıq mövqeyinin, milli kimliyin və ictimai məsuliyyət hissinin yarandığı mühüm sosial institutdur. Buna görə də məktəblərdə təhsilalanların geyimi, müəllimlərin xarici görünüşü və məktəbdaxili davranış qaydaları ətrafında aparılan müzakirələrə dar çərçivədən deyil, təhsil siyasətinin ümumi məqsədləri kontekstindən yanaşmaq lazımdır.
Son dövrlərdə məktəblərdə geyim tələbləri ilə bağlı müzakirələrin əsasən hicab məsələsi ətrafında cəmləşdirilməsi mövzunun mahiyyətini tam əks etdirmir. Əslində, söhbət dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid yanaşmanın təmin edilməsindən, məktəbdaxili nizam-intizamın möhkəmləndirilməsindən, təhsilin dünyəvi xarakterinin qorunmasından və uşaqların sağlam sosial mühitdə yetişməsindən gedir.
Vahid məktəbli forması sosial bərabərliyin təminatçılarından biridir
Məktəbli formasının tətbiqinin əsas məqsədlərindən biri şagirdlər arasında ailələrin maddi imkanlarından irəli gələn fərqlərin görünən təsirini azaltmaqdır. Uşağın məktəbdə hansı ailədən gəlməsi, valideynlərinin sosial statusu və geyiminin qiyməti deyil, onun biliyi, bacarığı, davranışı və şəxsi keyfiyyətləri ön planda dayanmalıdır.
Vahid forma şagirdlərdə kollektivə mənsubluq hissini gücləndirir, məktəbin daxili qaydalarına hörmət və məsuliyyət mədəniyyətinin formalaşmasına kömək edir. Eyni zamanda, geyimlə bağlı rəqabətin, sosial müqayisələrin və ayrı-seçkilik risklərinin azalmasına xidmət edir.
Bu baxımdan məktəbli formasını sadəcə xarici görünüşün tənzimlənməsi kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Bu, həm də uşaqların bərabər təhsil imkanlarının və sağlam sosial münasibətlərin qorunmasına yönəlmiş yanaşmadır.
Əlbəttə, vahid qaydaların tətbiqi zamanı aztəminatlı ailələrin imkanları da nəzərə alınmalıdır. Məktəbli forması ailələr üçün əlavə sosial yükə çevrilməməli, onun əldə edilməsi ilə bağlı çətinliklər uşaqların təhsil hüququna və məktəb həyatında iştirakına mane olmamalıdır.
Dünyəvilik dini dəyərlərin inkarı deyil
Azərbaycanın dövlətçilik modelinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri dünyəviliklə milli-mənəvi dəyərlərin uzlaşdırılmasıdır. Dünyəvi dövlət olmaq dini dəyərlərdən imtina etmək, dini irsi unutmaq və ya vətəndaşların inanclarına hörmətsizlik göstərmək demək deyil. Əksinə, hüquqi dövlətin əsas vəzifələrindən biri fərqli inanclara malik insanların hüquqlarını qorumaq, onların dinc və təhlükəsiz şəraitdə yaşamasını təmin etməkdir.
Azərbaycan xalqının tarixində İslam dini, dini-mədəni irs və mənəvi dəyərlər mühüm yer tutur. Ölkəmizdə məscidlərin, ziyarətgahların və tarixi-dini abidələrin bərpası, dini icmalara dəstək göstərilməsi bu irsə münasibətin konkret ifadəsidir. Eyni zamanda, Azərbaycan tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin nümayəndələrinin birgə yaşadığı məkan kimi tanınıb.
Lakin dini dəyərlərin cəmiyyət həyatındakı yeri ilə dövlət təhsil müəssisələrinin fəaliyyət prinsiplərini eyniləşdirmək olmaz. Dövlət məktəbi bütün şagirdlər üçün ümumi təhsil standartlarını təmin etməli, heç bir dini dünyagörüşünü üstün mövqeyə çıxarmamalı və uşaqların sərbəst şəxsiyyət kimi formalaşmasına şərait yaratmalıdır.
Bu səbəbdən məktəblərdə geyim qaydaları müzakirə edilərkən dünyəvilik prinsipinin mahiyyəti düzgün izah olunmalıdır. Dünyəvilik dini inanclara qarşı münasibət deyil, təhsil prosesinin ümumi hüquqi və pedaqoji prinsiplər əsasında təşkilidir.
Bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: məktəblərdə müəyyən edilmiş geyim tələblərinin tətbiqi bütövlükdə dini etiqad azadlığının məhdudlaşdırılması kimi təqdim edilməməlidir. Eyni zamanda, dini etiqad azadlığı da məktəbdə qüvvədə olan bütün qaydaların avtomatik olaraq tətbiq edilməməsi üçün əsas sayıla bilməz. Məsələ qanunvericiliyin tələbləri, dünyəvi təhsilin prinsipləri və uşaqların hüquqları arasında düzgün hüquqi tarazlığın təmin edilməsidir.
Burada valideynlərin hüquq və vəzifələri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Valideynlər övladlarını öz mənəvi dəyərlərinə uyğun tərbiyə etmək hüququna malikdirlər. Bununla yanaşı, uşağın sağlamlığı, təhsil hüququ, şəxsiyyətinin sərbəst inkişafı və hər hansı dini davranışa məcbur edilməməsi də qorunmalıdır.
Uşaqların yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmadan, onların öz iradəsi və dünyagörüşü formalaşmadan bu və ya digər dini yanaşmanın məcburi şəkildə qəbul etdirilməsi yolverilməzdir. Eyni zamanda, hər hansı şagirdin dini mənsubiyyətinə və ya ailəsinin inanclarına görə alçaldılması, təhqir olunması və ayrı-seçkiliyə məruz qalması da qəbuledilməzdir.
Deməli, dövlətin vəzifəsi dini qarşıdurma yaratmaq deyil, hüquqi çərçivəni aydın müəyyənləşdirmək, uşaqların mənafelərini qorumaq və məktəbdə qarşılıqlı hörmət mühitini təmin etməkdir.
Müəllimin geyimi pedaqoji mədəniyyətin tərkib hissəsidir
Məktəbdə geyim məsələsi yalnız şagirdlərə aid deyil. Müəllimlərin xarici görünüşü də təhsil mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Müəllim şagirdlər üçün davranış, ünsiyyət, məsuliyyət və peşəkarlıq nümunəsidir. Onun geyimi sadə, səliqəli, işgüzar və pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun olmalıdır. Bu, müəllimin fərdi şəxsiyyətini məhdudlaşdırmaq deyil, onun təhsil müəssisəsində daşıdığı peşəkar məsuliyyətin nəzərə alınmasıdır.
Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər də vahid yanaşmanın formalaşdırılmasına yönəlib. Həmin tələblərdə geyimin təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olması, əmək funksiyalarının icrasına mane yaratmaması nəzərdə tutulur. Ayrı-ayrı fənlərin və məşğələlərin xüsusiyyətlərinə uyğun funksional geyimlər üçün də istisnalar müəyyənləşdirilir.
Burada əsas məqsəd müəllimləri zahiri görünüşlərinə görə qiymətləndirmək deyil, məktəbdə peşəkar və sağlam iş mühiti yaratmaqdır. Geyim tələbləri müəllimin ləyaqətini alçaldan vasitəyə çevrilməməli, tətbiq zamanı aydınlıq, obyektivlik və bərabərlik prinsipləri qorunmalıdır.
Qanunvericiliyə hörmət və hüquqların qorunması
Geyim tələblərinin səmərəli tətbiqi üçün hüquqi normaların qəbul edilməsi ilə yanaşı, onların mahiyyətinin cəmiyyətə düzgün çatdırılması da vacibdir. Valideynlər, müəllimlər və şagirdlər hansı qaydaların qüvvədə olduğunu, bu qaydaların hansı məqsədlə tətbiq edildiyini və onların pozulması zamanı hansı prosedurların nəzərdə tutulduğunu aydın bilməlidirlər.
Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı ilə məktəbli geyim formalarına dair tələblərə əlavələr edilməsi və 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarla təhsilverənlərin geyiminə dair vahid tələblərin təsdiqlənməsi bu sahədə normativ yanaşmanın formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Bununla belə, hüquqi normaların tətbiqində məktəb rəhbərliyinin izah işi aparması, valideynlərlə dialoqun qurulması və yaranan anlaşılmazlıqların hüquqi çərçivədə həll edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məktəbə yeni qəbul edilmiş tələblər inzibati sərtlik və qarşıdurma vasitəsi kimi deyil, təhsil mühitinin sağlamlaşdırılmasına xidmət edən qaydalar kimi izah edilməlidir.
Qanunun aliliyi həm dövlətin müəyyən etdiyi tələblərə əməl olunmasını, həm də insan hüquqlarının qorunmasını nəzərdə tutur. Bu iki istiqamət bir-birinə zidd deyil, hüquqi dövlətin ayrılmaz tərkib hissələridir.
İdeoloji təhlükəsizlik və təhsilin strateji rolu
Müasir dünyada uşaqların və gənclərin dünyagörüşünə təsir edən amillər məktəb və ailə ilə məhdudlaşmır. Sosial şəbəkələr, rəqəmsal platformalar və müxtəlif informasiya mənbələri onların düşüncəsinə, davranışına və dəyərlər sisteminə ciddi təsir göstərir.
Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında ideoloji təhlükəsizliyin fiziki təhlükəsizlik qədər vacib olduğunun vurğulanması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının yanaşmasında təhsil və vətənpərvərlik ideoloji təxribatlara qarşı cəmiyyətin dayanıqlığını gücləndirən əsas amillər kimi önə çəkilir.
Lakin ideoloji təhlükəsizlik anlayışının mahiyyəti dəqiq müəyyənləşdirilməlidir. Uşaqları zərərli təbliğatdan qorumaq onların sual vermək, düşünmək, araşdırmaq və sərbəst qərar qəbul etmək imkanlarını məhdudlaşdırmaq demək deyil. Əksinə, keyfiyyətli təhsil, tənqidi düşüncə, informasiya savadlılığı və milli-mənəvi dəyərlərə əsaslanan vətəndaşlıq tərbiyəsi gənclərin manipulyasiyalara qarşı müqavimətini artırır.
Məktəbin vəzifəsi şagirdlərdə kor-koranə itaət deyil, şüurlu məsuliyyət, hüquqa hörmət, vətənə bağlılıq və sağlam dünyagörüşü formalaşdırmaqdır.
Məktəblərdə geyim tələbləri ətrafında aparılan müzakirələr cəmiyyətdə dini və dünyəvi dəyərlərin qarşıdurması kimi təqdim edilməməlidir. Azərbaycan dövlətinin və cəmiyyətinin maraqları bu məsələyə hüquqi, pedaqoji və sosial məsuliyyət çərçivəsində yanaşmağı tələb edir.
Bizim məqsədimiz uşaqlar arasında fərq yaratmaq deyil, onların bərabər imkanlarla təhsil almasına şərait yaratmaqdır. Məqsəd dini inancları hədəfə almaq deyil, dünyəvi təhsil sisteminin hüquqi əsaslarını qorumaqdır. Məqsəd müəllimlərin şəxsi seçimlərini əsassız şəkildə məhdudlaşdırmaq deyil, məktəbdə peşəkar və nümunəvi mühit formalaşdırmaqdır.
Millət vəkili kimi hesab edirəm ki, bu məsələdə əsas meyar qanunun aliliyi, uşaqların mənafeyi, insan ləyaqətinə hörmət və milli dövlətçilik maraqları olmalıdır. Qaydalar hamıya aydın izah edilməli, eyni hüquqi prinsiplər əsasında tətbiq olunmalı və heç bir vətəndaşın dini etiqadına görə alçaldılmasına yol verilməməlidir.
Azərbaycanın gücü onun dünyəvi dövlətçilik ənənələrini, milli-mənəvi irsini və tolerantlıq mədəniyyətini bir-birinə qarşı qoymadan qoruyub inkişaf etdirməsindədir. Məktəb də məhz bu dəyərlərin bilik, tərbiyə, qarşılıqlı hörmət və vətəndaşlıq məsuliyyəti əsasında gələcək nəsillərə ötürüldüyü məkandır.
Gələcəyimizi qorumağın ən etibarlı yolu savadlı, düşünən, milli köklərinə bağlı, hüquqlarını və məsuliyyətlərini dərk edən gənclər yetişdirməkdir. Bu vəzifənin yerinə yetirilməsi isə həm dövlətin, həm məktəbin, həm müəllimin, həm də ailənin ortaq məsuliyyətidir.
Müşfiq MƏMMƏDLİ,
Milli Məclisin deputatı
