İnsan fiziologiyası ilə bağlı araşdırmalar göstərir ki, yuxu da yemək və içmək kimi ehtiyacdan doğur. İbtidai cəmiyyətlər uzun müddət yaşanan hadisələrlə yuxuları bir-birindən ayırmaqda tərəddüd ediblər, yuxuda gördüklərinin oyaq ikən yaşananlar qədər gerçək olduğunu düşünüblər. Hətta qədim misirlilərdə, assuriyalılarda və yunanlarda falçıların və sehrbazların ən mühüm vəzifələrindən biri yuxuları yozmaq olub.
Yuxuların təfsiri ilə bağlı ilk mətnlər eramızdan əvvəl 5000-ci ildə assuriyalılar tərəfindən yazılıb. Bu mövzuda günümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim əsər Britaniya muzeyində qorunan və eramızdan əvvəl 2000-ci ilə aid olduğu təxmin edilən Misir papirusudur. Həmin papirusda 200 növ yuxu yozumu verilib. Qədim Misir inancına görə, Serapis adlı bir tanrı var. Onun vəzifəsi yuxu görənləri xəbərdar etmək və onların suallarına cavab verməkdir. Kahinlər və yuxu tərcüməçiləri bu tanrının məbədlərində otururdular.
Eramızdan əvvəl 669-626-cı illərdə Ninevada yaşamış Assuriya imperatoru Aşşurbanipalın kitabxanasında yuxularla bağlı litoqrafiyalar tapılıb. Hindistanda eramızdan əvvəl 1500-1000-ci illərdə yazılmış Vedalarda yuxuların siyahıları var. Qədim yunanlar yuxu zamanı ruhun bədəni tərk edərək tanrıları ziyarət etməyə getdiyinə inanırdılar. Yuxu mövzusunda Hippokrat, Platon və Aristotelin də əsərləri var.
Ümumiyyətlə, həmin vaxtlardan xristianlığın yaranmasına qədər olan dövrdə yunan dilində 26 yuxu təfsiri kitabı yazılıb. Həmçinin "Tövrat"da, "İncil"də, eləcə də "Quran-Kərim"də yuxulardan (Həzrəti İbrahimin, Həzrəti Yusifin və Misir hökmdarının yuxularından) bəhs olunub. İslamdan əvvəl türklərdə xəbər vermək baxımından yuxu mühüm yer tutub. Hətta bununla bağlı əfsanələrdə bildirilir ki, xanlar gördükləri yuxulara uyğun hərəkət edirdilər.
Ruhun funksiyası, yoxsa təxəyyülün gücü
Əksər alimlərə görə, yuxu insanın ruhu ilə gördüyü, ağlı ilə dərk etdiyi hadisədir. Yuxu həm də ruhani aləmdən rəmzlər şəklində görmə aləminə endirilən ilham sayılır. İslam filosofları yuxunu təxəyyül gücündən sağlam düşüncəyə qədər müəyyən təsvirlərin əks olunması kimi izah edirlər. Ərəb filosofu Yaqub b. İshaq əl-Kindi "Yuxu və yuxunun təbiəti" adlı kitabında yuxunun ruhun funksiyası olduğunu, yuxuyozmanın təbiət elmləri arasında mühüm yer tutduğunu bildirib. Filosof Əbunəsr Fərabi yuxuları təxəyyül gücü ilə əlaqələndirib və bu gücün yuxuların əmələ gəlməsində müəyyənedici funksiya daşıdığını qeyd edib. İbn Sinaya görə isə, yuxular ruhun təxəyyül gücünün təsirə açıq olması qabiliyyəti ilə baş verir və güclü yuxu zamanı metafizik aləmdən məlumat ala bilir. Təxəyyülü xarici hisslərin ixtiyarından kənarda olan insanın metafizik müstəviyə yönəlməsi artır. Fiziki sağlamlığın pis olması, təxəyyül və xatırlama gücünün yaxşı işləməməsi kimi maneələr olmasa, ruh təxəyyüldən xilas olur və ilahi səltənətə üz tutur. Bu vaxt oradan gələn məlumatlar ruhda yer alır, beləliklə, metafizik aləmlə bağlı bir qavrayış həyata keçirilir. Bəzən təxəyyül gücü nəfslə metafizik aləm arasına qarışır və baxışı əngəlləyir.
İbn Sinaya görə, yuxular təkcə metafizik aləmdən ruha gələn təsirlərə əsaslanmır, eyni zamanda insanın fizioloji vəziyyətindən doğan yuxular da var. Ac insanın yuxuda qida, üşüyən adamın ocaq görməsi buna misaldır. Bu zaman nəfs ilk arzuladıqlarını yuxuda görməyə başlayır.
Freydə görə, yuxular altşüurun arzularını aşkara çıxaran vasitədir
XX əsrdə yuxular və onların yozumları ilə bağlı araşdırmalar psixologiya və fiziologiya tədqiqatçıları tərəfindən davam etdirilib.
Psixoanaliz elminin banisi Ziqmund Freydə görə, yuxu insanın şüuraltında olan arzularının ifadəsidir. Bu səbəbdən yuxuda gördüklərimiz ümumi mənadan çox xüsusi məna daşıyır və adama görə yozulmalıdır. İsteriya problemlərilə məşğul olan alim yuxugörmələri də müşahidə etdiyi hadisələr sırasına daxil edib. Onun nəzəriyyəsinə görə, yuxu mənasız deyil, sıxışdırılmış arzuların təhrif olunmuş, pərdələnmiş şəkildə gerçəkləşməsidir. Yəni həyata keçməyən arzular çox zaman şüur sahəsindən çıxaraq qeyri-şüur sferasına keçir, orada qalaraq insanın davranışına təsirlərini davam etdirir. Şüura daxil olmaq istəyən sıxışdırılmış arzular şüuri təsəvvürlərlə mübarizəyə girərək yuxugörmə kimi hallarda onlara qalib gəlir. Ona görə də yuxuları düzgün yozmaqla insanın qeyri-şüuri təəssüratları barədə mühakimə yürütmək olar.
Ümumiyyətlə, yuxular elmin bütün sahələrində tədqiqatçılar üçün müəmmalı mövzudur. Bioloji sahənin tədqiqatçıları yuxu zamanı beyində hansı psixoloji proseslərin baş verdiyini, insanlar yuxu görərkən beyində nevroloji dalğalanmaları müşahidə edirlər. Psixoloqlar isə yuxu məzmununun oyanıq həyat üçün təsiri üzərində işləyirlər.
XX əsrin ikinci yarısında beyni öyrənən alimlər yuxu ilə bağlı müəyyən nailiyyətlər əldə ediblər. Məsələn, bəzi insanların rəngli yuxular görməsi təsdiqlənib, hətta kimlərin rəngli yuxular görməsini də mütəxəssislər müəyyənləşdirə biliblər. Bundan əlavə, neyrofizioloqlar yuxu görən insanın psixikasında (beynində) hansı hissələrin aktiv olmasını dəqiqləşdiriblər. Amma bütün elm adamları yuxu haqqında bilinənlərlə yanaşı, yuxu ilə bağlı hələ də bilinməyən çox şey olduğu barədə həmfikirdirlər. Yəni "niyə və necə yuxu görürük" sualının dəqiq cavabı indiyədək müəyyən olunmayıb.
