Turizm uzun illər ərzində insanların istirahət etməsi, yeni mədəniyyətlərlə tanış olması və fərqli coğrafiyaları kəşf etməsi üçün ən vacib fəaliyyət sahələrindən biri hesab edilib. Lakin son illər bu sahədə baş verən dəyişikliklər göstərir ki, artıq turizm əvvəlki anlayışdan xeyli uzaqlaşıb. Bu gün insanlar səyahətə daha fərqli yanaşırlar.
Texnologiyanın inkişafı, rəqəmsallaşma, ekoloji problemlərin artması, insanların həyat tərzinin dəyişməsi və qlobal hadisələr turizm sektorunda tamamilə yeni tendensiyaların formalaşmasına səbəb olub. Müasir turist artıq yalnız rahat hotel və gözəl mənzərə axtarmır. O, eyni zamanda səyahət etdiyi yerə müsbət təsir göstərmək, yerli mədəniyyəti yaxından tanımaq, ətraf mühitə minimum zərər vurmaq və hətta işləyərək müxtəlif ölkələrdə yaşamaq kimi məqsədlər güdür. Bu dəyişikliklər nəticəsində davamlı turizm, "rəqəmsal köçərilik" və fərqli səyahət vərdişləri beynəlxalq turizm gündəminin əsas istiqamətlərinə çevrilib.
Müasir dövrdə insanlar artıq səyahəti, sadəcə, istirahət kimi deyil, şəxsi inkişafın, yeni biliklərin əldə olunmasının və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinin bir hissəsi kimi qiymətləndirirlər. Dünyanın müxtəlif ölkələrini ziyarət etmək insanlara fərqli mədəniyyətləri öyrənmək, müxtəlif həyat tərzlərini müşahidə etmək, yeni dillərlə tanış olmaq və fərqli düşüncə tərzlərini anlamaq imkanı yaradır. Bununla yanaşı, turizm ölkələrin iqtisadi inkişafında da mühüm rol oynayır. Hotellər, restoranlar, nəqliyyat şirkətləri, muzeylər, əyləncə mərkəzləri və digər xidmət sahələri milyonlarla insan üçün iş yeridir. Bir çox ölkədə turizm ümumi daxili məhsulun əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir və dövlət büdcəsinə böyük həcmdə gəlir gətirir. Lakin turizmin sürətlə inkişaf etməsi ilə yanaşı, onun yaratdığı problemlər də getdikcə daha çox nəzərə çarpmağa başlayıb.
Uzun müddət ərzində kütləvi turizm əsas model hesab olunurdu. Məşhur şəhərlər və kurortlar hər il milyonlarla turist qəbul edir, hotellər maksimum doluluq səviyyəsinə çatır, hava limanları və nəqliyyat infrastrukturu böyük yüklə işləyirdi. İlk baxışdan bu vəziyyət iqtisadi baxımdan müsbət görünürdü. Ancaq zaman keçdikcə məlum oldu ki, nəzarətsiz turist axını tarixi abidələrin aşınmasına, təbiətin çirklənməsinə, su və enerji ehtiyatlarının həddindən artıq istifadəsinə, tullantıların artmasına və yerli əhalinin gündəlik normal həyatının pozulmasına səbəb olur. Bir çox məşhur şəhərdə kirayə qiymətlərinin yüksəlməsi, küçələrin həddindən artıq yüklənməsi və mədəni irsin zədələnməsi ciddi problemlərə çevrilir. Nəticədə həm dövlətlər, həm də beynəlxalq təşkilatlar turizmin gələcəyini daha davamlı prinsiplər üzərində qurmağın vacibliyini vurğulayırlar.
Son illər turizm sahəsində ən diqqətçəkən yeniliklərdən biri "rəqəmsal köçərilər" anlayışının sürətlə yayılmasıdır. İnternetin inkişafı, bulud texnologiyaları və onlayn əmək bazarının genişlənməsi sayəsində milyonlarla insan artıq ofisə bağlı olmadan işləyə bilir. Proqramçılar, dizaynerlər, marketinq mütəxəssisləri, müəllimlər, məsləhətçilər, tərcüməçilər və digər peşə sahibləri internet bağlantısı olan istənilən ölkədə fəaliyyət göstərmək imkanına malikdirlər. Bu insanlar bir şəhərdə və ya ölkədə uzun müddət qalaraq həm işləyir, həm də həmin məkanı yaxından tanıyırlar. Belə şəxslər "rəqəmsal köçərilər" adlandırılır.
"Rəqəmsal köçərilik" ənənəvi turizm anlayışını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirib. Əgər klassik turist bir həftə və ya 10 gün ərzində ölkəni tərk edirdisə, "rəqəmsal köçəri" eyni məkanda aylarla yaşayır. Bu müddət ərzində o, təbii olaraq yerli ictimai nəqliyyatdan istifadə edir, supermarketlərdən alış-veriş edir, kafelərdə işləyir, müxtəlif tədbirlərdə iştirak edir və faktiki olaraq şəhər həyatının bir hissəsinə çevrilir. Bunun nəticəsində həmin ölkənin iqtisadiyyatına uzunmüddətli və sabit töhfə verir.
Bir çox dövlət bu yeni tendensiyanı iqtisadi imkan kimi qiymətləndirərək "rəqəmsal köçərilər" üçün xüsusi vizalar tətbiq etməyə başlayıblar. Belə proqramlar xarici mütəxəssislərin müəyyən müddət ərzində ölkədə yaşamasına və uzaqdan işləməsinə imkan yaradır. Bu isə turizm gəlirlərinin yalnız yay mövsümü ilə məhdudlaşmamasına, ilboyu davam etməsinə kömək edir. Bundan əlavə, belə insanlar yeni ideyalar, peşəkar əlaqələr və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları gətirərək innovativ mühitin inkişafına da müsbət təsir göstərirlər.
"Rəqəmsal köçəriliyin" yayılmasının əsas səbəblərindən biri də insanların həyat balansına daha çox önəm verməsidir. Müasir dövrdə bir çox insan hesab edir ki, yüksək məhsuldarlıq üçün mütləq böyük şəhərdə yerləşən ofisdə işləmək vacib deyil. Dəniz sahilində, dağ kəndində və ya tarixi şəhərdə işləmək həm psixoloji rahatlıq yaradır, həm də yaradıcılığı artırır. Bu baxımdan yeni turizm artıq istirahət və iş anlayışlarını bir araya gətirən müasir model formalaşdırır.
Turist davranışlarında müşahidə olunan dəyişikliklər də yeni tendensiyaların formalaşmasına ciddi təsir göstərib. Müasir insanlar artıq standart tur paketlərindən daha çox fərdi planlaşdırılmış səyahətlərə üstünlük verirlər. İnternet vasitəsi ilə hotel bron etmək, aviabilet almaq, marşrut hazırlamaq, restoran seçmək və hətta virtual xəritələrdən istifadə etməklə bütün səyahəti müstəqil təşkil etmək mümkündür. Bu isə turistlərə daha çox azadlıq verir və fərdi maraqlara uyğun marşrutlar yaratmağa imkan yaradır.
Son illər təcrübəyə əsaslanan turizm də sürətlə inkişaf edir. İnsanlar artıq yalnız şəkil çəkdirmək üçün məşhur məkanlara getmək istəmirlər. Onlar yerli mətbəxi öyrənmək, kənd təsərrüfatı işlərində iştirak etmək, milli rəqslərlə maraqlanmaq, sənətkarlıq emalatxanalarında işləmək və yerli ailələrlə birlikdə vaxt keçirmək kimi təcrübələrə üstünlük verirlər. Belə səyahətlər turistlərdə daha güclü emosional təəssüratlar yaradır və mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanı artırır.
Sağlamlıq turizmi də yeni dövrün diqqətçəkən istiqamətlərindəndir. Bu gün insanlar yalnız istirahət etmək üçün deyil, həm də fiziki və psixoloji sağlamlıqlarını yaxşılaşdırmaq məqsədilə səyahət edirlər. Spa mərkəzləri, termal sular, yoqa düşərgələri, meditasiya proqramları, sağlam qidalanma və təbiət qoynunda keçirilən istirahət paketləri böyük maraq doğurur. Gərgin iş rejimi və yüksək stres bu istiqamətin populyarlığını daha da artırır.
Macəra turizmi, kənd turizmi, ekoturizm, kulinariya turizmi və mədəni turizm də son illər xeyli populyarlaşıb. İnsanlar fərqli təcrübələr yaşamaq, adrenalin hissini artırmaq, yerli mətbəxi kəşf etmək və şəhərlərlə bərabər, kənd həyatını da yaxından tanımaq istəyirlər. Bu isə turizmin yalnız böyük şəhərlərdə deyil, kiçik yaşayış məntəqələrində də inkişaf etməsinə şərait yaradır.
Rəqəmsal texnologiyalar turizmin, demək olar ki, bütün mərhələlərini dəyişib. Süni intellekt əsaslı tövsiyə sistemləri, virtual reallıq turları, mobil tətbiqlər, elektron ödəniş sistemləri, rəqəmsal xəritələr və avtomatik tərcümə proqramları səyahəti daha rahat və təhlükəsiz edir. İnsanlar səyahət etməzdən əvvəl virtual şəkildə muzeyləri gəzə, hotelləri görə və marşrutlarını dəqiqləşdirə bilirlər. Bu isə daha məlumatlı seçim etməyə imkan yaradır.
Bütün bu dəyişikliklər onu göstərir ki, gələcəyin turizmi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha məsuliyyətli, daha texnoloji və daha fərdiləşdirilmiş olacaq. İnsanlar yalnız yeni yerlər görmək deyil, həmin yerlərin qorunmasına töhfə vermək, yerli insanlarla ünsiyyət qurmaq, fərqli həyat tərzlərini anlamaq və səyahətdən uzunmüddətli dəyər əldə etmək istəyəcəklər. Dövlətlər və turizm şirkətləri də bu dəyişikliklərə uyğunlaşaraq daha dayanıqlı, innovativ və inklüziv xidmətlər yaratmağa çalışacaqlar.
Turizmdə yeni tendensiyalar qlobal cəmiyyətin dəyişən dəyərlərinin əksidir. Davamlı turizm ətraf mühitin və mədəni irsin qorunmasını ön plana çıxarır, "rəqəmsal köçərilik" iş və səyahət anlayışlarını birləşdirərək yeni həyat tərzi formalaşdırır, fərqli səyahət vərdişləri isə turistlərin daha şüurlu, daha məsuliyyətli və daha zəngin təcrübələr axtardığını göstərir. Gələcəkdə texnologiyanın daha da inkişaf etməsi, ekoloji problemlərin aktuallığını qoruması və insanların həyat tərzinin dəyişməsi ilə bu tendensiyaların daha da güclənəcəyi gözlənilir.
Nərminə ƏSGƏROVA,
"Azərbaycan"
