"Müsəlman milləti çox əqilli millətdir. Çünki
bu millətdən başqa heç bir özgə millət behiştin yolunu tapa bilmir. Tutaq ki, avropalılar
teleqraf, telefon və radio icad edirlər. Amma zəmanə ki, onlar behiştin yolunu tapa
bilmirdilər, daha, onlar nə cürə müsəlmanlardan əqilli ola bilərlər? Əlbəttə, "ola
bilməzlər”.
Bu məzəli-ağrılı, sevgi və təəssüb dolu təzadlı
təsvir üsulu ilə yazılmış cümlələrin yaşı 100 ili ötür.
Millətinin gələcəyinə ünvanlı böyük mənalı
kiçik felyetonlarından tutmuş milli və Şərq, hətta deyərdim dünya ədəbiyyatının
məzmun, ideya, dil, bədii manera, novellavari sonluğu ilə bitən dəyərli incilər
sayılan unikal "Ölülər”i nə qədər əsərləri ilə bir ömür istiqlala xidmət edən Cəlil
Məmmədquluzadə bu gün də canlıdır. Müsəlman Şərqinin, cəmiyyətinin, dövrünün problemlərini
bu reallıqla, çılpaqlığı ilə əks etdirən proqram əsərlərin müəllifi böyük Cəlil
Məmmədquluzadə acıdığı, güldüyü, sevgi, göz yaşları ilə tənqid etdiyi qəhrəmanları,
obrazları, qaldırdığı taleyüklü problemləri ilə aramızdadır, ona dönə-dönə müraciət
edilir, ondan sitatlar gətirilir, öyrənilir. Böyük ədib xalqını zəifləri, kəmkəsirləri,
acı həqiqətləri və qüdrətli yönləri ilə təsvir etməkdən çəkinmirdi. Xalqını, millətini
kəmkəsirləri ilə tanıtmaqla istedadı, qələmilə yaratdığı bədii aynada onu özünə
göstərirdi.
Böyük əsrdaşı, qələmilə Azərbaycan ədəbiyyatını
şərəfləndirən, ona yeni ruh verən, yeni don biçən sabirsayağı, Cəlilin də əsərləri,
ədəbiyyatın əsas qayəsi olan bədii, estetik
zövq verməkdən daha çox, xalqını özünə tanıdan, halına çarələr bulmağa çalışan,
dərdinə dərman axtaran bədii vasitəyə, aynaya çevrilir.
"Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım”
- deyəndə, o bilirdi ki, "qulaqlar kar, gözlər kor, hisslər tar, zövqlər məhv”dir.
Lakin böyük sevgi, səbr, inad, əzm, cəsarətlə, həm də böyük məharət, istedadla,
orijinal şəkildə, sadə, aydın dillə uzun illər usanmadan yazdı. Həcv yazdı, satira
yazdı, kəskin tənqid etdi, ifşa etdi, amma xalqına sevgisi, sayğısı, gələcəyinə
ümidini itirmədən, azaltmadan. Dövrünün bəzi alimləri, Cəlil Məmmədquluzadənin sərt,
ifşaedici üslubunu bəyənmir, ona irad tutur, hətta qüsur sayanlar da tapılırdı,
onun ifşaedici realist dili də tənqid olunur, məqbul sayılmırdı. Bəziləri isə hətta
minbərdən belə onu kafir, mürtəd, dinsiz elan edir, həyatını bilərəkdən təhlükəyə
atırdılar.
Lakin böyük ədib, dövrünün digər istiqlal
qurucuları ilə birlikdə xalqın anlayacağı dillə danışır, bilə-bilə bu yolu yeriyirdi.
Cəlil Məmmədquluzadənin realizmi zəngin ənənəyə söykənirdi, mövzuları, obrazları
həyatdan gəlirdi, tanıdıqlarını, gördüklərini yazıya gətirirdi. Digər tərəfdən,
böyük sələfi M.F.Axundzadə realizmini əxz etmişdi. Cəlilin realizmi bu üzdən orijinal,
canlı və yenidir, fərqlidir. "Poçt qutusu”, "Kişmiş oyunu”, "Buz”, "Usta Zeynal”,
"Qurbanəli bəy”, "Nigarançılıq”, "Zırrama”, "Xanın təsbehi”, "Ölülər”, "Anamım kitabı”,
"Danabaş kəndinin məktəbi”, "Danabaş kəndinin əhvalatı” və onlarca digər millətinin
yoluna işıq tuta bilən, onu sağaldan kamil əsərlərini bu ruhda qələmə alır.
Böyük Cəlil Məmmmədquluzadə "Molla Nəsrəddin”
məcmuəsi ilə dövrünün intibah salnaməsini yaradır. Xalqının maariflənməsi, təhsil
alması, qadın azadlığı, dini fanatizmin kəskin ifşası, dilin saflığı uğrunda ölçüyəgəlməz
işlər görmüş mollanəsrəddinçilər, başlarında Cəlil Məmmədquluzadə olmaqla XX əsrdə
mədəniyyətin, ədəbiyyatın yeni axara yönəldilməsində dönüş yarada bildilər. Jurnalın
dili xüsusilə seçilməyə başlayır: sadə, anlaşıqlı, xalqa tez çatan ifadələr, hər
cür ərəb, fars ibarələrindən uzaq bir - Azərbaycan türkcəsi təqdim olunurdu. "Salınız
yadınıza ki, ananız sizə bu dildə layla çalırdı” - deyə, dahi sənətkar xalqına xitab
edirdi. "Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin milli mədəniyyətin, ana dilin inkişafının
yeni cığıra yönəldilməsi, tarixi dəyəri, yeri haqqında ədəbiyyatşünaslıqda çox deyilib,
çox yazılıb, bu gün də, sabah da yazılacaq. "Molla Nəsrəddin” jurnalı açıq, cəsarətlə
yazırdı, çox şeyləri bilərək göz altına alaraq da yazmaqdan çəkinmirdi.
Həmən, 1906-cı ildə elan edirdi ki, "İdarəyə
göndərilən məktub və məqalələr açıq türk dilində yazılmış olmasalar, çap olunmayacaqlar”.
Bu gün ana dilimiz ətrafında baş verənləri,
ədəbi dilin normativlərinin pozulması, korlanması, TV-lərdə, sosial mediada Azərbaycan
dilinin süni şəkildə kobudlaşdırılması, dərsliklərə ayaq açan bəzi səviyyəsiz mətnlər,
ümumilikdə təhsillə bağlı böyük nigarançılıq, bəzi əcnəbi dillərin elmimizə, dilimizə,
məişətimizə yenidən sürətlə, rahatlıqla gəlişi və oturuşma inadı fonunda, yüz il
öncə böyük Cəlil və onun sabit əqidə, dönməz məslək yoldaşlarının titanik əməkləri
böyük rəğbət doğurur. İlk nömrəsində "Sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq vermirlər”
- deyən Cəlil Məmmədquluzadə əqidəsindən dönmədən yazdı, yazdı və
"Neyləməli, göz görür, əqlim kəsir”
"Mən günəşi göydə dana bilmirəm” hayqıran,
ciyərləri parçalanan Sabiri doğurur.
"Anamın kitabı” 1920-ci ildə qələmə alınıb.
Artıq əsərin qəhrəmanları nə sadədil danabaşlılar, nə də Zəhrabəyim ananın İstanbul,
Rusiya, İranda təhsil alan övladlarıdır.
XXI əsrin əvvəlində dəyişməyən yenə də vətən bilib sığındığımız Ana dili
və onun başını saran problemlərdir.
"Anamın kitabı” öz dövründə də, bu gündə
bir ölkəni, bir xalqı, bir dövləti, bir ailəni təmsil edən kitabdır. Ruhumuzun,
tariximiz və mədəniyyətimizin, dilimizin
yuvası olan Ana dilimizdir. Əsərdə Aslan bəylərlə sadə insanlar arasında olan mükalimədən
heç nə anlaya bilməyən Qurban sonda dözməyib deyir: "Səni and verirəm Allaha biznən
elə danış ki, başa düşək”. Bu gün dillərini əcnəbi söz və terminlərlə "zənginləşdirib”
yüksək intellekt sahibi kimi, ("obrazovannı”) görünməyə çalışanlar, "Anamın kitabı”nı
unutmasınlar gərək” XX əsrin əvvəllərində Azərbaycana olan xarici siyasətlərin müxtəlif
vasitələrlə - ən təsirli vasitə kimi həm
də dillə, mənəvi həyatın aşılanması, adət-ənənələrin aşağılanması, bu gün də sivil
ifadə və formalarla cəmiyyətə, ailələrə sırınır. Nəticədə XX əsrin əvvəllərində
Zəhrabəyim ananın övladları timsalında "məslək üstündə”, "kitab üstündə”, mübahisələr
düşmənçiliyə çevrilir, ailə dağılır. Böyük ədib bu zaman meydana əsrlərin sınağından
keçib gələn Vətən kitabını çıxarır.
"Qaldı bircə
kitab: bu da anamın kitabı!.. Mən etiqad edirəm ki, mənim də balalarım dünyada hər
yanı gəzib dolansalar, yenə əvvəl-axır anaları Zəhranın ətrafında gərək dolanalar; çünki Ay və Ulduz Şəmsin parçaları
olduğu kimi, bunlar da analarının ayı və ulduzlarıdır. Vay o kəsin halına ki, təbiətin
həmin qanununu pozmaq istəyə...”
Cəlil Məmmədquluzadənin
realizmi, gülüşü, yumoru, əsərləri, obrazları bu gün də cəmiyyəti düşündürmək, canlı,
diri tutmaq qadirindədir. Onun satirası, realizmi insanı daha ciddi, məsuliyyətli,
yaddaşlı olmağa səsləyir. Düşünürəm ki, əsərləri, realizmi, dili, tipajları ilə
yeni ədəbiyyat, yeni ədəbi məktəb yaradan Cəlil Məmmədquluzadənin irsi milli mədəniiyətdə
yeni düşüncəyə yol açan ən unikal, orijinal mərhələlərindəndir.
Xatirə BƏŞİRLİ,
filologiya
elmləri doktoru, professor
