Fransa sosial modelinin növbəti sınağı

Fransada baş verən son iğtişaşlar və 5 noyabra təyin olunmuş ümummilli tətil, əslində, payız boyu yığılıb qalan sosial gərginliyin kulminasiya nöqtəsidir. Oktyabrın 5-də beş böyük həmkarlar konfederasiyası - CFDT, CGT, FO, Unsa və FSU tərəfindən imzalanan birgə bəyanatla elan olunan bu tətil ilk dəfə olaraq həm dövlət, həm özəl sektoru, təqaüdçüləri və gəncləri eyni tələblər ətrafında birləşdirir. Söhbət, sadəcə, küçə yürüşündən getmir. Ümumi Əmək Konfederasiyasının baş katibi Sofi Binetin səsləndirdiyi "5 noyabrda və sonra tətili ümumiləşdirmək" çağırışı hərəkatın xarakterinin dəyişdiyini göstərir. Əgər oktyabrın 31-də ölkə üzrə 320 mindən 500 minə qədər insanın küçəyə çıxması daha çox simvolik təzyiq idisə, indi etiraz küçədən birbaşa istehsalın, xidmətin dayandığı nöqtəyə, yəni iş yerlərinə keçir. Bu keçid fransız həmkarlar hərəkatı üçün klassik, amma son illərdə zəifləmiş bir strategiyanın geri dönüşüdür.

Milli Məclisin deputatı Kamran BAYRAMOV qəzetimizə açıqlamasında dedi ki, bu tətilin gündəmi olduqca konkretdir və məhz buna görə geniş dəstək qazanıb: "Tələblərin mərkəzində alıcılıq qabiliyyəti, əmək haqlarının artırılması, dövlət xidmətlərinin qorunması və 2027-ci il büdcəsi layihəsində nəzərdə tutulan qənaət tədbirlərinə etiraz dayanır. Hökumətin əmək naziri Jan Pyer Farandonun oktyabrın 23-27-də həmkarlar ittifaqları və sahibkarlarla keçirdiyi məsləhətləşmələr nəticə vermədiyi üçün həmkarlar ittifaqları onların aldığı cavabı "qeyri-kafi" hesab edir. Buna görə də təkcə tələbə və lisey təşkilatları deyil, Fransa Milli Dəmir Yolunun dörd aparıcı dəmiryol həmkarlar ittifaqı da eyni gündə işi dayandırmağa çağırıb. Aviasiyada isə Fransa Mülki Aviasiya Baş İdarəsinin həmkarlar ittifaqı mülki aviasiya işçiləri üçün tətil bildirişi yayıb. Beləliklə, ölkə üzrə 250-yə yaxın mitinqin keçiriləcəyi gözlənilən bir gündə nəqliyyat, təhsil, səhiyyə və enerji kimi həyati sahələrdə eyni vaxtda iflic riski yaranır".

Deputat bildirdi ki, nəticələri bir neçə səviyyədə təfsir etmək lazımdır. Birinci, iqtisadi nəticədir: birgünlük ümummilli tətilin özü belə Fransa kimi xidmət iqtisadiyyatında gündəlik dövriyyənin kəskin azalması, logistika zəncirlərinin qırılması, məktəb və uşaq bağçalarının bağlanması səbəbindən valideynlərin işə çıxa bilməməsi deməkdir. Əgər Ümumi Əmək Konfederasiyasının istədiyi kimi tətil 5 noyabrdan sonra uzadılan növbəli tətilə çevrilərsə, bu, artıq 2027-ci il büdcəsi müzakirələrinin getdiyi bir vaxtda hökumətin makroiqtisadi proqnozlarını sarsıda bilər. İkincisi, siyasi nəticədir: hökumət indi iki cəbhədə sıxılıb - bir tərəfdən büdcə kəsirini azaltmaq üçün qənaət etməli, digər tərəfdən sosial partlayışın qarşısını almaq üçün minimum əməkhaqqının yenidən qiymətləndirilməsi kimi güzəştlərə getməlidir. Həmkarlar ittifaqlarının vahid cəbhə yaratması, xüsusən islahatçı sayılan Fransa Demokratik Əmək Konfederasiyası ilə daha radikal Ümumi Əmək Konfederasiyasının eyni bəyanatda birləşməsi hökumət üçün manevr imkanını daraldır. Bu birlik hökuməti dialoqa məcbur edəcək, əks halda noyabrın 6-sı "sarı jiletli"lərin və noyabrın 7-si yeni kütləvi yürüşlərin elan olunması göstərir ki, sosial hərəkat dalğa-dalğa davam edəcək".

K.Bayramov qeyd etdi ki, üçüncü və ən vacib nəticə etirazın legitimlik modelinin dəyişməsidir. Son illər Fransada etirazlar daha çox şənbə yürüşləri, spontan blokadalar şəklində idi. İndi isə həmkarlar ittifaqları məsuliyyəti öz üzərinə götürərək mübarizəni institusionallaşdırır, onu iş yerində kollektiv əmək mübahisəsinə çevirir. Bu, hərəkatı daha davamlı və hüquqi cəhətdən qorunan edir, çünki tətil hüququ Fransada konstitusion hüquqdur. Digər tərəfdən isə bu addım işəgötürənləri birbaşa danışıqlar masasına gətirir. Əgər özəl sektorda böyük şirkətlərdə əməkhaqqı artımı ilə bağlı razılaşmalar əldə olunarsa, bu, ümummilli tətilin ən konkret qələbəsi olacaq və başqa sahələrə sirayət edəcək. Əks halda, uzanan tətil yorğunluq yaradacaq, ictimai rəyi parçalayacaq və hökumətin "nizam-intizam" arqumentini gücləndirəcək. Buna görə də 5 noyabr təkcə birgünlük aksiya deyil, Fransa sosial modelinin - yüksək sosial müdafiə ilə büdcə intizamı arasındakı gərginliyin növbəti sınağıdır və onun nəticəsi növbəti ayların siyasi gündəmini, hətta prezident seçkiləri fonunu da müəyyənləşdirəcək.

Əsmər QARDAŞXANOVA,

"Azərbaycan"