"Tərbiyənin məqsədi öz köklərini tanıyan, müstəqil düşünən, cəmiyyətə fayda verən və dünyaya açıq şəxsiyyət yetişdirmək olmalıdır"

Milli-mənəvi dəyərlər xalqın tarixi yaddaşını, mədəni irsini, dilini, adət-ənənələrini və mənəvi prinsiplərini özündə birləşdirməklə yanaşı, fərdin cəmiyyətə mənsubiyyət hissinin formalaşmasında da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə bu dəyərlərin düzgün aşılanması şəxsiyyətin psixoloji dayanıqlılığının, sosial məsuliyyətinin və mənəvi dünyagörüşünün inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Lakin müasir informasiya mühitində yeniyetmələrin müxtəlif manipulyativ çağırışlarla, radikal düşüncə modelləri və zərərli təbliğatla qarşılaşması da müəyyən psixoloji risklər yaradır.

Mövzu ilə bağlı "Azərbaycan"a açıqlama verən Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Elnur RÜSTƏMOVun sözlərinə görə, milli kimlik uşağın "Mən kiməm?", "Hansı cəmiyyətə mənsubam?", "Məni keçmişimlə və yaşadığım mühitlə nə bağlayır?" suallarına cavab tapmasına kömək edir. Ana dili, ailə yaddaşı, tarix, ədəbiyyat və mədəni ənənələr vasitəsilə uşaq özünü daha böyük bir bütövün parçası kimi hiss edir. Bu mənsubiyyət hissi ona psixoloji dayaq verə, özünə münasibətinin və sosial məsuliyyətinin formalaşmasına kömək edə bilər. Mütəxəssis bildirib ki, burada əsas məsələ milli dəyərlərin uşağa hansı münasibət və davranış nümunələri ilə ötürülməsidir: "Uşaq mənəvi dəyərləri yalnız böyüklərin nəsihətlərindən öyrənmir. O, ailədə ədalətin necə qorunduğunu, insanların bir-biri ilə necə danışdığını, verilən sözə nə dərəcədə əməl olunduğunu müşahidə edir. Böyüklərə hörmət, kiçiklərə qayğı, dürüstlük, zəhmətə dəyər vermək və başqasının haqqını nəzərə almaq gündəlik münasibətlərdə yaşadıldıqda uşağın daxili meyarlarına çevrilir. Əgər deyilən sözlə göstərilən davranış arasında ziddiyyət varsa, tərbiyəvi mesajın inandırıcılığı zəifləyir. Azərbaycançılığın uşağın dünyagörüşündə sağlam yer tutması ana dilinə, tarixə və mədəni irsə bağlılıqla yanaşı, vətəndaş məsuliyyətini və birgəyaşayış mədəniyyətini də əhatə etməlidir. Uşağa öz xalqını sevməyi öyrədərkən başqa xalqların ləyaqətinə və mədəniyyətinə hörmət də aşılanmalıdır. Öz kimliyinə güvənən insan fərqliliklə qarşılaşanda onu dərhal təhlükə kimi qəbul etməyə daha az ehtiyac duyur. Buna görə tərbiyənin məqsədi öz köklərini tanıyan, müstəqil düşünən, cəmiyyətə fayda verən və dünyaya açıq şəxsiyyət yetişdirmək olmalıdır".

Yeniyetmələrin müxtəlif ideoloji təsirlərə məruz qalması məsələsinə yanaşarkən ilk növbədə bu təsirlərin mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Psixoloq deyib ki, bunun üçün əvvəlcə "yad ideoloji təsir" anlayışı dəqiqləşdirilməlidir: "Başqa mədəniyyətlə tanışlıq, xarici dil öyrənmək və fərqli fikirləri dinləmək özlüyündə zərərli təsir deyil. Psixoloji risk insanın seçim azadlığını zəiflədən, onu alçaldan, nifrətə, zorakılığa və kor-koranə itaətə sövq edən təsirlərdədir. Təsirin təhlükəliliyini onun haradan gəlməsi ilə yanaşı, məzmunu, məqsədi və insana münasibəti əsasında qiymətləndirməliyik. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə insanın özünü tanıması, məlumatı qiymətləndirməsi və sosial münasibətlərdə mövqe tutması davam edir. Xüsusilə yeniyetmə üçün qəbul olunmaq, fikrinin eşidilməsi və müəyyən qrupa mənsub olmaq böyük əhəmiyyət daşıya bilər. Manipulyativ qruplar bu ehtiyaclardan istifadə edərək ona "Səni yalnız biz anlayırıq", "Sən başqalarından seçilirsən", "Bizə qoşulsan, dəyərli olacaqsan" mesajları verə bilirlər. Belə hallarda yeniyetməni cəlb edən bəzən ideyanın özündən əvvəl ona göstərilən diqqət və vəd edilən mənsubiyyətdir. Ailədə davamlı alçaldılma, məktəbdə kənarlaşdırılma, tənhalıq və özünü ifadə etmək imkanlarının məhdudluğu bu cür təsirlərə həssaslığı artıra bilər. Lakin bunların hər biri ayrıca götürüldükdə yeniyetmənin mütləq zərərli bir qrupa qoşulacağı demək deyil. Buna görə də hər uşağın suallarını dinləmək, etirazının arxasındakı ehtiyacı anlamaq və özünü dəyərli hiss edəcəyi sağlam münasibətlər yaratmaq vacibdir. Uşağın marağına və sualına yalnız qadağa ilə cavab verildikdə, o, cavabı böyüklərin görə bilmədiyi mühitlərdə axtara bilər".

Elnur Rüstəmov qeyd edib ki, manipulyativ təbliğat yeniyetmələrin düşüncə tərzinə, emosional vəziyyətinə və sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər: "Bu cür təsir çox vaxt mürəkkəb həyat hadisələrini həddindən artıq sadələşdirir: bütün problemlərin bir düşməni, bütün sualların isə yalnız bir doğru cavabı olduğu təsəvvürünü yaradır. Bu məzmunun təsiri altında yeniyetmənin hadisələrə müxtəlif tərəflərdən baxmaq imkanları darala, insanları sərt şəkildə "bizimkilər" və "başqaları" kimi ayırmaq meyli güclənə bilər. Qarşı tərəfi dinləmək zəiflik, razılaşmamaq isə xəyanət kimi təqdim olunduqda sağlam müzakirənin yerini düşmənçilik tuta bilər. Belə təsirlər bəzi yeniyetmələrdə qorxu, qəzəb, günahkarlıq və daimi təhlükə hissini gücləndirə bilər. Qrupun qəbulunu itirməmək üçün öz fikrini gizlətmək, yaxınlarından uzaqlaşmaq və yalnız həmin mühitin verdiyi məlumatlara etibar etmək halları yarana bilər. Zorakılığın qəhrəmanlıq, qəddarlığın isə ədalətin bərpası kimi təqdim edilməsi xüsusi risk daşıyır. Bununla belə, zərərli məzmuna rast gəlmək avtomatik olaraq davranış pozuntusu və ya radikallaşma demək deyil; təsirin müddəti, məzmunu, uşağın fərdi xüsusiyyətləri və aldığı dəstək nəzərə alınmalıdır".

Valideyn və müəllimlərin uşaqların davranışlarındakı davamlı dəyişikliklərə diqqət yetirməsinin vacibliyini vurğulayan psixoloq bildirib ki, əvvəlki münasibətlərdən kəskin uzaqlaşma, müəyyən insan qruplarına qarşı ardıcıl nifrət ifadələri, zorakılığa haqq qazandırma, onlayn təzyiq və təhdidlərə məruzqalma kimi hallar araşdırılmalıdır. Lakin fərqli geyim, yeni maraq, dini baxış və ya böyüklərlə razılaşmamaq özlüyündə təhlükə göstəricisi sayılmamalıdır. Qiymətləndirmə konkret davranışa, uşağın gündəlik həyatına və özünə, yaxud başqalarına zərər ehtimalına əsaslanmalıdır.

"Uşaqların zərərli ideoloji təsirlərdən qorunmasında qadağa və sərt nəzarətdən daha çox etibarlı ünsiyyətin qurulması, tənqidi düşüncənin inkişaf etdirilməsi, ailə və məktəbin birgə fəaliyyəti əhəmiyyət daşıyır. Əsas qoruyucu amillərdən biri uşağın etibar etdiyi böyüklə açıq ünsiyyət qura bilməsidir. Uşaq bilməlidir ki, onu narahat edən video, mesaj və ya dəvət barədə danışanda ilk cavab təhqir və cəza olmayacaq. Valideyn "Buna niyə baxmısan?" sualından əvvəl "Bu məzmun sənə nə düşündürdü?", "Səndən nə istəyirlər?", "Səni narahat edən nədir?" suallarını verə bilər. Sakit münasibət problemin vaxtında üzə çıxmasına şərait yaradır. Media savadlılığı gündəlik tərbiyənin bir hissəsi olmalıdır. Uşağa məlumatın müəllifini və mənbəyini yoxlamağı, faktla şəxsi rəyi ayırmağı, görüntünün kontekstini araşdırmağı öyrətmək lazımdır. Xüsusilə "Heç kimə demə", "Dərhal qərar ver", "Ailən səni anlamır, yalnız bizə inan" kimi çağırışların manipulyasiya əlaməti ola biləcəyini izah etmək vacibdir. Rəqəmsal qaydalar yaşa uyğun, aydın və mümkün qədər uşaqla müzakirə edilərək müəyyənləşdirilməlidir", - deyə Elnur Rüstəmov vurğulayıb.

Mütəxəssisin fikrincə, nəzarətlə yanaşı, uşağın təhlükəni özü tanımaq bacarığı da inkişaf etdirilməlidir. Təhsil müəssisəsində bullinqin qarşısının alınması, ədalətli münasibət, məktəb psixoloquna əlçatanlıq və sosial-emosional bacarıqların inkişafı bu işin mühüm hissəsidir. Milli dəyərlər də layihələr, ədəbiyyat müzakirələri, tarixi-mədəni məkanlara səfərlər və könüllülük fəaliyyəti vasitəsilə uşağın şəxsi təcrübəsi ilə əlaqələndirilə bilər. Uşaq cəmiyyətə fayda verə bildiyini gördükcə mənsubiyyət hissi daha konkret məna qazanır. Davamlı təcridolunma, ciddi emosional çətinlik və ya zorakılığı dəstəkləyən davranışlar müşahidə edilərsə, ailə ilə məktəb əməkdaşlıq etməli, ehtiyac olduqda ixtisaslı psixoloqun dəstəyi alınmalıdır. Konkret təhdid və ya istismar şübhəsi varsa, uşağın təhlükəsizliyi dərhal təmin edilməlidir. Bütün bu prosesdə məqsəd uşağı damğalamaqdan uzaq şəkildə onunla əlaqəni qorumaq, düşünmək və təhlükəsiz seçim etmək imkanlarını gücləndirməkdir.

Ülkər XASPOLADOVA,

"Azərbaycan"