XIX əsrin sonlarında Parisin Kaputsino bulvarındakı
"Qrand-Kafe”də Lui və Oqüst Lümyer qardaşları ixtira etdikləri aparatla çəkdikləri
kiçik süjetləri nümayiş etdirirlər. O gün - 1895-ci ilin 28 dekabrı dünya kinosunun
yaranması kimi tarixə düşür.
Həmin illərdə Parisdən uzaqlarda, nefti ilə
məşhurlaşan Bakıda iqtisadi və mədəni sahələrdə canlanma müşahidə olunurdu. Tükənməz
sərvətləri, xüsusən nefti ilə yerli sahibkarlara, eləcə də bura axışan xarici kapitalistlərə
böyük var-dövlət qazandıran bu şəhər dünyada baş verən yeniliklərə açıq idi. Fransada
ixtira olunan sinematoqraf da Bakıya gəldi. 1898-ci il yanvarın 8-dən burada xarici
filmlər göstərilməyə başlandı. İyunun 21-də Vasili-Vyatskinin teatr-sirkində Bakı
həyatından bəhs edən "Şəhər bağında xalq gəzintisi”, "Qatarın dəmiryol stansiyasına
daxil olması”, "Qafqaz və Merkuri” Cəmiyyətinə məxsus paroxodun limandan yola düşməsi”
və "Bazar küçəsi sübh çağı” kinosüjetləri nümayiş olundu. 1898-ci il avqustun
2-də fotoqraf, rejissor, ssenarist, operator, redaktor, naşir, Bakı fotoqrafiya
dərnəyinin yaradıcısı, Paris milli akademiyasının fotoqraf üzvü Aleksandr Mixayloviç
Mişonun çəkdiyi, "Bibiheybətdə neft fontanı yanğını”, "Balaxanıda neft fontanı”,
"Qafqaz rəqsi” xronikal-sənədli və "İlişdin” bədii kinosüjetlərinin daxil edildiyi
ayrıca proqram göstərildi.
"Bibiheybətdə neft fontanı yanğını” və "Balaxanıda
neft fontanı” kinosüjetləri 2001-ci ildə Azərbaycan Dövlət Film Fondunun təşəbbüsü
ilə Fransanın kinoarxivindən Azərbaycana gətirildi. O zaman Prezident Heydər Əliyevin
18 dekabr 2000-ci il tarixli sərəncamı ilə avqustun 2-si Azərbaycan Kinosu Günü
elan olundu.
Azərbaycanda
ilk bədii film
Sovet dövründə həmin tarix nəzərə alınmadı.
1916-cı il mayın 14-ü Azərbaycanda kinonun yarandığı gün kimi qeyd olundu. Bu,
"Neft və milyonlar səltənətində” bədii filminin nümayiş olunduğu tarix idi.
1915-ci ildə Bakıda yaradılmış "Filma” Səhmdar Cəmiyyəti neft sənayeçilərinin vəsaiti
ilə İbrahim bəy Musabəyovun "Neft və milyonlar səltənətində” romanı əsasında eyniadlı
ilk Azərbaycan bədii filmini çəkmək ücün Peterburqdan rejissor Boris Svetlov və
operator Qriqori Lemberq dəvət edilmişdi. Azərbaycanda ilk səssiz film olan "Neft
və milyonlar səltənətində” XX əsrin əvvəllərinin neft Bakısı, burada yaşayan yerli
milyonçuların və fəhlələrin həyatından bəhs edirdi. Filmdəki Lütfəli bəy rolunu
oynayan Hüseyn Ərəblinskinin adı ilk azərbaycanlı
kino aktyoru kimi tarixə yazıldı. Tanınmış sənətkarlar - tarzən Qurban Pirimov və
xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlu da filmdə çəkildilər.
Boris Svetlov 1918-ci ilədək Azərbaycanda
kino işi ilə məşğul oldu. 1916-cı ildə o, "Arvad”, "Yeni tərzdə köhnə əhvalat” və
digər filmləri çəkdi. Bakıda Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan” operettası əsasında
ekranlaşdırılan ilk Azərbaycan kinokomediyasının da rejissoru Boris Svetlov oldu.
Birinci
milli kinorejissorumuz...
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
elan olundu. Xarici ölkələrlə diplomatik, iqtisadi, mədəni əlaqələr quran milli
hökumət kino sənətinin inkişafına da diqqət yetirirdi. Həmin il Bakıda "Kinematoqrafiya
və teatr qulluqçuları şurası” yaradıldı. 1919-cu il mayın 28-də "Azərbaycanın müstəqilliyinin
ildönümü münasibətilə təntənə” adlı tammetrajlı film nümayiş etdirildi.
Bolşeviklər tərəfindən 1920-ci ilin aprelində
ölkəmiz işğal olundu. İyulun 4-də İnqilab Komitəsinin sədri Nəriman Nərimanov kinematoqrafiya
idarələrinin milliləşdirilməsi haqqında dekret imzaladı. Sovet Azərbaycanı kinosunun
başlanğıcı sayılan "XI Qırmızı ordu hissələrinin Bakıda paradı”, "Bakıda Şərq xalqlarının
I qurultayı”, "26 Bakı komissarı cənazələrinin dəfni”, "XI Qırmızı ordu komandirləri
dağlıların qonağıdır”, "Pyotr meydanında iməcilik”, "Sovet Azərbaycanının 1-ci ildönümü”
xronikal filmləri çəkildi.
1923-cü ildə Azərbaycan Foto-Kino İdarəsi
(AFKİ) təsis olundu. Ayrı-ayrı sahibkarların foto, kinoteatr və prokat kontorlarının
milliləşdirilməsi və birləşdirilməsi işlərini həyata keçirən AFKİ-nın nəzdində Bakıda
"Təyyarə”, "Edison”, "Milyon”, "Ladya”, "Mədənçi” və başqa kinoteatrlar var idi.
Həmin il aprelin 28-də Bakıda AFKİ nəzdində I Dövlət kinofabrikinin rəsmi açılışı
oldu. 1924-cü ildə AFKİ ikiseriyalı "Qız qalası əfsanəsi” adlı bədii filmini təqdim
etdi.
Rusiyadan
Bakıya kinematoqrafçılar ezam olunurdu. O illərdə Azərbaycanda kino sahəsində əsas
məsələlərdən biri milli kadrların hazırlanması idi. 1924-1928-ci illərdə "Azərbaycan
Dövlət Kino”sunun rəhbəri olmuş Şamil Mahmudbəyov bu istiqamətdə müəyyən işlər gördü.
1925-ci ildə onun təşəbbüsü ilə AFKİ-nin nəzdində studiya yaradıldı. Cəfər Cabbarlı,
Mikayıl Mikayılov və başqaları orada oxudular. Bakıya Sovet Rusiyasından tanınmış
kinorejissorlar dəvət olunurdu. Eyni zamanda Cəfər Cabbarlı, Abbas Mirzə Şərifzadə
və digər milli kadrlar kino yaradıcılığı işinə cəlb edildilər. 1925-ci ildə "Bismillah”
filminə Abbas Mirzə Şərifzadə quruluş verdi. Bu filmlə o, Azərbaycanın birinci milli
kinorejissoru oldu. İlk azərbaycanlı kinodramaturq Cəfər Cabbarlının "Hacı Qara”
ssenarisini də Abbas Mirzə Şərifzadə 1928-ci ildə ekranlaşdırdı. 1932-ci ildə "Direktiv
Bant” filminin əsas kollektivi milli kinematoqrafçılar - rejissor Ağarza Quliyev,
operatorlar Əsgər İsmayılov və Mirzə Mustafayev oldu. 1930-cu ildə rejissor Beybolat
Askarovun çəkdiyi "Qızıl kol” filmində isə ilk azərbaycanlı qadın kinorejissoru
Qəmər Salamzadə rejissor köməkçisi işlədi.
AFKİ "Azdövlətkino”
(1926-1930), "Azərkino” (1930-1933), "Azfilm” (1933), "Azdövlətsənayesi”
(1934), "Azərfilm” (1935-1940), "Bakı kinostudiyası” (1941-1959), 1961-ci ildən
Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm” kinostudiyası adlandırıldı.
"Mavi dənizin sahilində”...
1935-ci ildə
milli kinomuzun ilk səsli filmi - "Mavi dənizin sahilində” çəkildi. Filmin rejissoru
Boris Barnet, operatoru Mixail Kirillov idi. Film 1936-cı ildə ekranlara çıxdı.
"Mavi dənizin sahilində”nin ikinci rejissoru Səməd Mərdanov Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya
İnstitutunda Sergey Eyzenşteynin emalatxanasında təhsil almışdı. O, Azərbaycan kino
tarixində ilk ali təhsilli rejissor idi.
"Mavi dənizin
sahilində”n sonra Azərbaycanda səsli kino əsərlərinin istehsalına başlanıldı.
1936-1941-ci illərdə 10-dan çox səsli film istehsal olundu.
1936-cı ildə
rejissorlar B.Pumpyanski və V.Yeremeyevin "Şöhrətli Azərbaycan” kinoalmanaxında
neftçi Piri Nuriyev və pambıqçı Qüdrət Səmədovdan bəhs edilirdi. Bu, Azərbaycanda
ilk sinxronlu film idi.
1930-cu illərdə
Azərbaycanda cizgi filminin əsası qoyuldu. 1933-cü ildə istehsal olunan "Cat” təlimat
filmi cizgi filmi üsulu ilə yaradıldı. 1935-ci ildə Azərbaycan xalq nağılları əsasında
"Abbasın bədbəxtliyi” cizgi filmi çəkildi.
Respublikamızda
filmlərin Azərbaycan dilində səsləndirilməsinə 1937-ci ildə başlandı. Həmin il SSRİ-nin
məşhur "Çapayev” bədii filmi dublyaj olundu.
İkinci Dünya
müharibəsi illərində bədii film istehsalı zəiflədi. Əsasən xronikal-sənədli filmlər,
kinojurnallar çəkilirdi. 1945-ci ildə rejissor Rza Təhmasib Üzeyir Hacıbəylinin
eyniadlı operettası əsasında "Arşın mal alan” filmini ekranlaşdırdı. Film keçmiş
SSRİ-də, eləcə də dünyanın bir çox ölkəsində uğurla nümayiş etdirildi.
Azərbaycan
kinosu 1950-ci illərdə yenidən inkişaf etməyə başladı. "Görüş”, "Bəxtiyar”, "Qara
daşlar”, "Qızmar günəş altında”, "Onun böyük ürəyi”, "Ögey ana”, "Onu bağışlamaq
olarmı?”, "Böyük dayaq” və başqa bədii filmlərdə, "Xəzər neftçiləri haqqında dastan”,
"Dənizi fəth edən” və digər sənədli filmlərdə müxtəlif peşə sahiblərinin əməyi,
həyatı əksini tapdı.
1960-cı ildə
rejissor Hüseyn Seyidzadənin çəkdiyi "Koroğlu” bədii filmi Azərbaycan genişekranlı
rəngli kinosunun ilk nümunəsi oldu. 1960-cı illərin sonu, 1970-ci illərin əvvəllərində
Azərbaycan kinolarında yeni ideyalar, yeni baxış nəzərə çarpırdı. Xüsusilə rejissor
Eldar Quliyevin 1969-cu ildə çəkdiyi "Bir cənub şəhərində” filmi ətrafında mübahisələr
uzun müddət davam etdi.
1970-ci illərin
sonu, 1980-ci illərdə SSRİ-də korrupsiyaya qarşı dövlət səviyyəsində aparılan mübarizə,
sonra yenidənqurma, aşkarlıq siyasəti "İstintaq”, "Anlamaq istəyirəm”, "Onun bəlalı
məhəbbəti”, "Şeytan göz qabağında” və başqa filmlərdə əks olundu. 1980-ci illərdən
başlayaraq Azərbaycan kinosunda da sovet hakimiyyətinin hökmünün zəiflədiyini bəlli
edən "Bağlı qapı arxasında”, "Özgə ömür”, "Təxribat”, "Sahilsiz gecə”, "Lətifə”
və başqa filmlər çəkildi.
İlk fantastik
Azərbaycan bədii filmi - "Əlaqə” 1989-cu ildə lentə alındı.
SSRİ-nin süqutundan
sonra 1990-cı illərdə keçid dövrünü yaşayan Azərbaycan kinosu da çətin vəziyyətə
düşdü. Sayca az filmlər çəkildi. "Fəryad”, "Ağ atlı oğlan”, "Özgə vaxt”, "Biz qayıdacağıq”,
"Sarı gəlin”, "Lal çinar”, "Arxada qalmış gələcək” kimi filmlərdə Qarabağ müharibəsinin
gətirdiyi bəlalardan bəhs edildi.
İndi Azərbaycanın
kino sənəti yeni mərhələdədir. Həm kinostudiyada, həm də dövlət və özəl televiziyalarda
yeni bədii və sənədli filmlər çəkilir. Azərbaycan kinosevərləri kino işçilərimizdən
ölkəmizin tarixi həqiqətlərini, mədəniyyətini dünayaya göstərə biləcək daha gözəl
filmlər gözləyirlər.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan”
