2026-cı il noyabrın 12-də İrlandiyanın paytaxtı Dublində keçirilən "Avropa Siyasi Birliyi"nin 9-cu Zirvə Toplantısı Avropa məkanında vahid inteqrasiya bloklarına üzv olmayan, lakin qitənin təhlükəsizlik və iqtisadi arxitekturasında həlledici rol oynayan dövlətlərlə Aİ arasında bərabərhüquqlu siyasi-diplomatik platforma kimi çıxış edərək Azərbaycanın müasir xarici siyasət tarixində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Prezident İlham Əliyevin sammit çərçivəsində "Rəqabətqabiliyyətli Avropanın yaradılması - innovasiya, bağlantılar və əlçatan enerji" mövzusunda "dəyirmi masa"da iştirakı və yüksəksəviyyəli ikitərəfli görüşləri ölkəmizin Avropa ilə münasibətlərinin ikitərəfli təchizat müqavilələri çərçivəsini aşaraq, ümum-Avropa strateji tərəfdaşlığı müstəvisinə keçdiyini təsdiqlədi. Əvvəlki illərdə Avropanın Cənubi Qafqaza yanaşması daha çox klassik Şərq tərəfdaşlığı mexanizmləri və qeyri-müəyyən siyasi şərtlərlə xarakterizə olunurdusa, hazırkı mərhələdə münasibətlər praqmatizm, qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması və realpolitik prinsipləri üzərində qurulur.
Milli Məclisin deputatı Bəhruz MƏHƏRRƏMOV qəzetimizə açıqlamasında dedi ki, Avropa liderlərinin və Aİ-nin yüksəkvəzifəli rəsmilərinin Bakıya intensivləşən diqqətini bir neçə fundamental geosiyasi və iqtisadi amil şərtləndirir: "İlk növbədə, qlobal enerji bazarlarında yaranmış struktur böhranı fonunda Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə kəskin ehtiyacı yaranıb. 2022-ci ildə imzalanmış enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu ilə hüquqi-normativ bazası möhkəmlənən bu əməkdaşlıq nəticəsində Azərbaycanın qaz təchizatının 8 milyard kubmetrdən 13 milyard kubmetrə çatdırılması, bu prosesin 10 Avropa İttifaqı ölkəsini əhatə etməsi, TAP kəmərinin ötürmə gücünün Yunanıstan və İtaliya istiqamətində 11,2 milyard kubmetrə yüksəldilməsi və bərpaolunan mənbələrdən Avropaya elektrik enerjisi ixracı layihələri ölkəmizi qitənin enerji təhlükəsizliyinin əsas təminatçılarından birinə çevirib. Digər mühüm amil Avropa ilə Asiya arasında ən qısa və təhlükəsiz quru yolunu təmin edən Orta dəhlizin strateji əhəmiyyətinin artması və Azərbaycanın öz suverenliyini tam bərpa etməsi ilə regionda yaratdığı yeni geosiyasi reallıqdır. Eyni zamanda Azərbaycanın 2028-ci ilin mayında "Avropa Siyasi Birliyi"nin Sammitinə evsahibliyi edəcəyi fonunda Dublin görüşləri Bakı Sammitinin gündəliyini formalaşdırmaq və Avropa liderləri ilə birbaşa koordinasiya yaratmaq üçün mühüm diplomatik zəmin hazırladı".
Deputat bildirdi ki, Dublin zirvəsinin ən mühüm tarixi-hüquqi nəticələrindən biri Prezident İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhem tərəfindən "Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə"nin imzalanması olub. 30 ildən artıq enerji əməkdaşlığına söykənən münasibətləri rəsmən strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldən bu sənəd müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində birgə təlimləri, müdafiə sənayesi üzrə təşəbbüsləri, sərhəd təhlükəsizliyi və hüquq-mühafizə orqanları arasında əməkdaşlığı rəsmiləşdirdi. Bundan əlavə, Azərbaycanda ən böyük Avropa investoru olan Böyük Britaniya ilə süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə, maliyyə və kapital bazarları, "yaşıl maliyyələşdirmə" və universitetlərarası elmi əməkdaşlıq üzrə yeni institusional mexanizmlər yaradıldı. Orta dəhlizin inkişafına isə həm London, həm də Brüssel tərəfindən siyasi-iqtisadi dəstək təsdiqləndi.
B.Məhərrəmov vurğuladı ki, sammit həm də Cənubi Qafqazdakı postmünaqişə dinamikasının Avropa təhlükəsizlik arxitekturası ilə uzlaşdırılması baxımından həlledici rol oynayıb: "40-dan çox dövlət və hökumət başçısını birləşdirən platformada Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla keçirilən ikitərəfli görüşün, qarşı tərəfin xahişi ilə Çexiya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Litva və Ukrayna liderləri ilə aparılan işgüzar danışıqlarla eyni formatda baş tutması regionda münaqişə səhifəsinin bağlandığını və sülh prosesinin kənar vasitəçilərin ssenariləri üzrə deyil, məhz ikitərəfli razılaşmalar və 2025-ci il avqustun 8-də imzalanmış Vaşinqton Birgə Bəyannaməsinin yaratdığı yeni hüquqi-siyasi reallıqlar çərçivəsində inkişaf etdiyini göstərdi. Sammit çərçivəsində beynəlxalq hüququn ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsiplərinin vurğulanması yekun sülh müqaviləsinin imzalanması üçün fundamental hüquqi şərt olan Ermənistan konstitusiyasının dəyişdirilməsi və Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması tələbinə beynəlxalq dəstək yaratdı. Eyni zamanda "Beynəlxalq Sülh və Rifah Naminə Tramp Marşrutu"nun dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərinin planlaşdırılması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz tranzit bağlantısının beynəlxalq gündəlikdə prioritet kimi təsbit edildiyini göstərdi. Transsərhəd çayların idarə olunması üzrə işçi qrupların yaradılmasının alqışlanması Oxçuçay və Araz çaylarının çirkləndirilməsi ilə bağlı ekoloji hüquq iddialarının praktiki həll müstəvisinə keçməsinə şərait yaratdı. Ötən ilin noyabrından bəri Azərbaycan ərazisindən Ermənistana 105 min ton yükün tranzit daşınmasının müsbət hal kimi qeyd olunması isə rəsmi Bakının regional logistik mərkəz rolunu möhkəmləndirdi".
Deputat qeyd etdi ki, Vaşinqtonda paraflanmış sülh sazişi mətni və Dublin görüşünün gündəliyi Azərbaycan-Ermənistan normallaşma prosesinin artıq konseptual razılaşmalar mərhələsindən hüquqi-institusional icra və praktiki inteqrasiya fazasına keçdiyini və 2027-ci ilin bu istiqamətdə həlledici dönüş ili olacağını göstərir. Hüquqi baxımdan sülh müqaviləsinin ratifikasiyası qarşısındakı əsas maneə olan Ermənistan konstitusiyasının preambulasındakı ərazi iddialarının 2027-ci ildə referendum yolu ilə aradan qaldırılması beynəlxalq hüququn "pacta sunt servanda" prinsipinə uyğun olaraq yekun Sülh Sazişinin imzalanmasına və BMT Katibliyində qeydiyyata alınmasına yol açacaq. Paralel olaraq, 2027-ci ildə Tramp marşrutunun layihələndirmə mərhələsindən bilavasitə tikinti-bərpa işlərinə, gömrük-sərhəd keçid protokollarının unifikasiyasına və beynəlxalq tranzit rejiminin hüquqi tənzimlənməsinə başlanılması gözlənilir. "1991-ci il Almatı Bəyannaməsi bazasında aparılan sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası prosesi çərçivəsində anklavlar, eksklavlar və strateji yüksəkliklərlə bağlı sahələr üzrə yeni protokolların imzalanması sərhədboyu ərazilərdə üçüncü tərəflərin müşahidə missiyalarına hüquqi cəhətdən ehtiyac qalmaması məsələsini də həll edəcək. Bundan başqa, tərəflər arasında de-fakto formalaşmış iqtisadi etimadın ikitərəfli ticarət rejiminin hüquqi tənzimlənməsi, elektrik enerjisi şəbəkələrinin sinxronlaşdırılması, transsərhəd su ehtiyatlarının bölgüsü üzrə dövlətlərarası sazişlərin imzalanması, eləcə də ikitərəfli icra komissiyasının formalaşdırılması və itkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılması kimi humanitar tədbirlərin sistemli xarakter alması 2027-ci ildə diplomatik münasibətlərin qurulmasını təmin edə bilər", - deyə o əlavə etdi.
B.Məhərrəmov bildirdi ki, əldə olunan bütün bu nailiyyətlər bilavasitə Prezident İlham Əliyevin uzunmüddətli, çoxvektorlu xarici siyasət kursunun, tarixi zamanlama hissinin və strateji uzaqgörənliyinin məntiqi nəticəsidir. Dövlət başçısı hələ bir neçə il əvvəl "Cənub qaz dəhlizi"nin zərurəti ilə bağlı müəyyən dairələrdə mövcud olan tərəddüdlərə baxmayaraq, layihənin hüquqi-maliyyə mexanizmlərini dəqiqliklə quraraq Azərbaycanı regional təchizatçıdan ümumAvropa enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin sistemyaradıcı aktoruna çevirdi. Beynəlxalq münasibətlər sistemində artan qütbləşmə şəraitində İlham Əliyevin suveren bərabərlik və milli maraqların qorunması prinsipindən çıxış etməsi, sammitdə əlavə hüquqi-siyasi öhdəliklər yaradan bəzi sənədlərə qoşulmayaraq, məhz qarşılıqlı etimada və konkret iqtisadi-enerji layihələrinə fokuslanması müstəqil qərar qəbuletmə iradəsinin və siyasi realizminin bariz nümunəsidir. Avropa liderlərinin Bakıya artan etimadı təkcə Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və təbii resursları ilə deyil, həm də Prezident İlham Əliyevin şəxsində təcəssüm edən güclü siyasi iradə, sabit dövlət idarəçiliyi və verilən bütün öhdəliklərin vaxtında icra olunması zəmanəti ilə bilavasitə bağlıdır.
Əsmər QARDAŞXANOVA,
"Azərbaycan"