İkinci Dünya müharibəsindən sonra beynəlxalq münasibətlər sisteminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri yeni müharibələrin qarşısını almaq, dövlətlərin ərazi bütövlüyünü qorumaq və münaqişələri sülh yolu ilə həll etmək idi. 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) yaradılması bu məqsədlərin hüquqi və siyasi əsaslarını formalaşdırdı.
Lakin sonrakı onilliklər göstərdi ki, beynəlxalq hüququn mövcudluğu heç də bütün münaqişələrin həllinə təminat vermir. Dünyanın müxtəlif regionlarında müharibələr dayandırılmış, atəşkəslər imzalanmış, danışıqlar aparılmış, beynəlxalq vasitəçilik mexanizmləri yaradılmışdı. Amma bir çox halda münaqişələrin əsas səbəbləri aradan qaldırılmamışdı. Bu tarixi mənzərəni müvəqqəti susmuş vulkanla müqayisə etmək olardı. Vulkanın səthində sakitlik yarana, tüstü görünməyə bilər. Lakin dərinlikdəki təzyiq qalırsa, onun yenidən püskürməsi təhlükəsi də olur. Dünyanın bir çox münaqişəsi bu gün də məhz belədir - silahlar susur, lakin siyasi, ərazi və ideoloji ziddiyyətlər yaşamaqda davam edir.
Koreya müharibəsi bunun ən aydın nümunələrindəndir. 1950-ci il iyunun 25-də başlayan müharibə 1953-cü il iyulun 27-də atəşkəslə dayandırıldı. Milyonlarla insanın həyatına son qoyan bu müharibədən sonra Koreya yarımadası iki dövlətə bölündü. İndiyədək tərəflər arasında yekun sülh müqaviləsi imzalanmayıb. Yəni müharibənin aktiv mərhələsi dayansa da, onun yaratdığı siyasi qarşıdurma 73 ildən artıqdır ki, davam edir.
Kipr adasında da oxşar mənzərədir. 1963-cü ildə başlayan icmalararası qarşıdurma, 1974-cü ildə baş verən hadisələr və Türkiyənin hərbi müdaxiləsi nəticəsində adanın faktiki bölünməsi ilə nəticələndi. BMT-nin yaratdığı bufer zona onilliklər ərzində hərbi toqquşmaların qarşısını almağa kömək etsə də, adanın siyasi birləşməsi məsələsi həll edilməmiş qalır. Kipr İtkin Şəxslər Komitəsinin məlumatlarına görə, 1963-1974-cü illərin hadisələri ilə əlaqədar 2002 nəfər itkin düşmüş şəxs kimi qeydə alınıb.
1947-ci ildən başlayan Kəşmir münaqişəsi Hindistan və Pakistan arasında dəfələrlə müharibələrə, sərhəd toqquşmalarına və ciddi siyasi böhranlara səbəb olmuşdur. Xüsusilə 1989-cu ildən etibarən bölgədə silahlı qarşıdurmaların genişlənməsi on minlərlə insanın həyatına son qoymuşdur. 1991-ci ildə atəşkəs əldə edilən Qərbi Sahara münaqişəsində də əsas siyasi məsələ həll olunmadığından 2020-ci ildə silahlı qarşıdurma yenidən alovlanmışdı. Bütün bunlar bir həqiqəti əks etdirir - atəşkəs müharibənin dayandırılmasıdır, amma həlli deyil.
Azərbaycanın Ermənistanla yaşadığı Qarabağ münaqişəsi də uzun müddət bu tarixi modelin tərkib hissəsi olmuşdu. Münaqişənin müasir mərhələsi 1988-ci ildə Ermənistanın ərazi iddiaları və Dağlıq Qarabağda separatçı hərəkatın güclənməsi ilə başlamışdı. 1991-1994-cü illərdə baş verən Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın əraziləri işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin salınmışdı. 1994-cü il mayın 12-də atəşkəs əldə edilsə də, Azərbaycan torpaqları işğal altında qalmış, separatçı qurum fəaliyyətini davam etdirmiş, məcburi köçkünlər evlərinə qayıda bilməmişlər. Müharibənin aktiv mərhələsi dayansa da, münaqişənin özü həll olunmamış qalırdı.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar 822, 853, 874 və 884 saylı 4 qətnamə qəbul etdi. Bu sənədlərdə hərbi əməliyyatların dayandırılması, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsi ilə bağlı mühüm müddəalar yer alırdı. Lakin beynəlxalq hüququn bu tələbləri uzun illər icrasız qaldı.
Azərbaycan təxminən 27 il ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həllinə üstünlük verərək ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlarda iştirak etsə də, vasitəçilik prosesi işğalın aradan qaldırılmasına və münaqişənin yekun həllinə gətirib çıxarmadı. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan etmişdi ki, Ermənistan danışıqları uzatmaqla mövcud status-kvonu qorumağa çalışır.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bu tarixi dalanın sonunu gətirən dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusu işğal olunmuş ərazilərin mühüm hissəsini azad etdi. Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin həlledici hadisələrindən biri oldu. Noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli Bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması təmin edildi.
Amma 2020-ci il qələbəsi hələ bütün problemlərin aradan qalxması demək deyildi. Qarabağda separatçı idarəetmə strukturları və silahlı birləşmələr mövcudluğunu davam etdirirdi. Azərbaycan isə bölgədə dövlət suverenliyini tam təmin etməyə qərarlı idi. 2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Qarabağda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı. Sentyabrın 20-də əldə edilən razılaşmadan sonra hərbi əməliyyatlar dayandırıldı, separatçı silahlı birləşmələrin fəaliyyəti sona çatdı. Bununla da Azərbaycan dövlətinin suverenliyi bütün ölkə ərazisində tam bərpa edildi.
Burada Azərbaycanın qələbəsinin mütləq və tam olması məsələsinin mahiyyəti üzə çıxır. Mütləq qələbə hərbi məqsədlərə nail olmaq, qarşı tərəfin əvvəlki hərbi-siyasi mövqeyini qorumaq imkanlarını aradan qaldırmaqdır. Tam ərazi-siyasi həll isə işğalın sona çatması, separatçı idarəetmənin ləğvi və dövlət suverenliyinin bütün ərazidə təmin edilməsidir. Azərbaycan bu baxımdan tarixi nəticə əldə etdi. Bu nailiyyətin arxasında güclü dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf, müasir ordu, hərbi texnologiyaların tətbiqi, diplomatik fəaliyyət və siyasi iradə dayanırdı.
Separatizm harada baş qaldırmasından asılı olmayaraq, bütöv regionun gələcəyini təhlükə altına alır. O, cəzasız qalanda paralel idarəetmə strukturları yaradır, silahlı qüvvələr formalaşdırır, münaqişəni illər boyu davam etdirir. Qarabağda onilliklər ərzində mövcud olmuş separatçı sistem də Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasına, regional iqtisadi əməkdaşlığa və Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinə mane olurdu.
Azərbaycan hərbi qələbədən sonra da sülh gündəliyinə sadiq qaldı. Prezident İlham Əliyev Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və sülh müqaviləsinin hazırlanması təşəbbüslərini davam etdirdi. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda, ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlərin Qurulması haqqında sazişin mətnini parafladılar. Həmin gün imzalanan Vaşinqton Bəyannaməsi regional sülh və əməkdaşlıq istiqamətində mühüm siyasi mərhələ oldu. Bu hadisə Azərbaycanın hərbi qələbəni siyasi və diplomatik sülh gündəliyi ilə tamamlamaq iradəsini nümayiş etdirdi.
Azərbaycanın təcrübəsi beynəlxalq münasibətlər tarixi baxımından mühüm nəticə ortaya qoyur. Koreyada atəşkəs siyasi bölünməni aradan qaldırmadı, Kiprdə bufer zona adanın birləşməsini təmin etmədi, Kəşmirdə atəşkəslər ərazi mübahisəsini həll etmədi, Qərbi Saharada uzunmüddətli sakitlik münaqişənin yenidən alovlanmasına mane ola bilmədi, Azərbaycan isə 2020-ci və 2023-cü illərdə öz ərazi bütövlüyünü və dövlət suverenliyini bərpa etdi. Bu, Azərbaycanın tarixi qələbəsinin ən mühüm nəticələrindəndir.
Amma hərbi qələbənin uzunmüddətli siyasi uğura çevrilməsi üçün sülhün möhkəmləndirilməsi, humanitar problemlərin həlli və qarşılıqlı etimadın yaradılması vacibdir. Çünki davamlı sülh silahların susması ilə yanaşı, gələcək nəsillərin təhlükəsiz və firavan yaşamasının qarantıdır. Tarix göstərir ki, dünyanın bir çox münaqişəsində silahlar müvəqqəti sussa da, dərinlikdəki ziddiyyətlər yenidən alovlanır. Odur ki, ən böyük qələbə torpaqları azad etmək deyil, həmin torpaqlarda gələcək nəsillərin müharibəsiz yaşayacağı təhlükəsiz gələcək qurmaqdır. Azərbaycan Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan
İlham Əliyevin səyləri də məhz münaqişəsiz, sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşayan Cənubi Qafqazın formalaşmasına yönəlib.
Elşən QƏNİYEV,
"Azərbaycan"
31 - Copyjpg_1794009722.jpg)
314444444 - Copyjpg_1793831795.jpg)
