Vətən müharibəsində qazandığımız tarixi Zəfər həm də Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda böyük quruculuq mərhələsinin başlanğıcını qoydu. Bu gün həmin genişmiqyaslı quruculuq prosesinin möhtəşəm ünvanlardan biri Ağdam şəhəridir. İşğal zamanı tamamilə dağıdılmış, xarabalığa çevrilmiş şəhər indi, sözün əsl mənasında, yenidən doğulur.
Bir vaxtlar dağıntılar içərisində olduğuna görə "ruhlar şəhəri" adlandırılan Ağdamın bugünkü mənzərəsi tamam başqadır. Yeni yaşayış kompleksləri, geniş küçələr, kommunikasiya xətləri, sosial və mədəni obyektlər, parklar, istehsal müəssisələri şəhərin simasını sürətlə dəyişir. Ağdam əvvəlki görkəminə, sadəcə, qaytarılmır, müasir şəhərsalma prinsiplərinə, ekoloji və rəqəmsal yanaşmalara əsaslanan yeni şəhər kimi qurulur.
Ağdamın taleyində yeni səhifə 2020-ci ilin noyabrında açıldı. Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında qazandığı Qələbənin nəticəsi olaraq rayonun işğal altında qalan hissəsi Azərbaycana qaytarıldı. Bundan dərhal sonra rayon ərazisinin minalardan təmizlənməsinə, infrastrukturun yaradılmasına və şəhərin gələcək inkişaf modelinin hazırlanmasına başlanıldı. 2021-ci il mayın 28-də Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə Ağdam şəhərinin bərpasının təməli qoyuldu.
İlk mərhələdə əsas diqqət şəhərdə həyatın bərpası üçün zəruri olan baza infrastrukturunun yaradılmasına yönəldildi. Avtomobil və dəmir yolları, elektrik, su, rabitə və digər kommunikasiya sistemləri quruldu. Bərdə-Ağdam avtomobil yolunun istifadəyə verilməsi, dəmir yolu və vağzal infrastrukturunun yaradılması Ağdamın ölkənin nəqliyyat şəbəkəsinə inteqrasiyası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda Ağdam-Xankəndi istiqamətində nəqliyyat əlaqələrinin yenidən qurulması şəhərin gələcək logistika imkanlarını daha da genişləndirir. Bütün bu işlərin əsas məqsədi isə insanın doğma yurda qayıdışıdır. Böyük qayıdış çərçivəsində Ağdam şəhərində müasir yaşayış məhəllələrinin salınması bu baxımdan önəmlidir. Artıq uzun müddətdir ki, şəhərdə keçmiş məcburi köçkünlərin məskunlaşması prosesi gedir və hər yeni köç Ağdamın həyat ritmini bir qədər də sürətləndirir.
Şəhərin ən iri yaşayış layihələrindən biri 2-ci yaşayış kompleksidir. Təməli 2023-cü ildə qoyulan kompleks 13 hektardan çox ərazini əhatə edir. Burada 11 məhəllədə ümumilikdə 1268 mənzil yaradılıb. Mənzillər bir, iki, üç və dördotaqlı olmaqla müxtəlif ailələrin ehtiyaclarına uyğun layihələndirilib. Binalar daimi su, elektrik və yüksəksürətli internetlə, mənzillər isə istilik və isti su ilə təmin olunub. Kompleks daxilində təxminən 5 kilometr uzunluğunda yollar çəkilib, uşaq və idman meydançaları, velosiped zolaqları, yerüstü və yeraltı avtomobil dayanacaqları yaradılıb.
Yaşayış məhəllələrinin qurulması yalnız mənzil tikintisi ilə məhdudlaşmır. Məktəblərin, uşaq bağçalarının, tibb müəssisələrinin və digər ictimai xidmət obyektlərinin yaradılması qayıdan əhalinin gündəlik ehtiyaclarının elə yaşadığı ərazidə qarşılanmasına imkan verir. Başlıca məqsəd insanları yalnız evlə təmin etmək deyil, onların uzunmüddətli və rahat məskunlaşmasına şərait yaradan bütöv sosial mühit formalaşdırmaqdır.
Yeni Ağdamın qurulmasında ekoloji yanaşma da diqqət mərkəzindədir. Yaşıl zonaların genişləndirilməsi, parkların salınması, piyada və velosiped hərəkətinə uyğun məkanların yaradılması şəhərin gələcək yaşayış keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu istiqamətdə mühüm layihələrdən biri Ağdam şəhərinin Mərkəzi parkıdır. Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə 2023-cü il dekabrın 24-də təməli qoyulan parkın ümumi ərazisi 5,5 hektardır. Layihə şəhər sakinləri üçün istirahət məkanı yaratmaqla yanaşı, Ağdamın ekoloji tarazlığının bərpasına da xidmət edir.
Ağdamın dirçəlişi yalnız yeni binaların ucaldılması demək deyil. Şəhərin tarixi yaddaşının qorunması, işğal dövründə dağıdılmış dini və mədəni irsin bərpası da quruculuq siyasətinin ayrılmaz hissəsidir. Ağdam Cümə məscidinin bərpası, Muğam Mərkəzinin yaradılması və digər mədəniyyət layihələri şəhərin tarixi-mənəvi kimliyinin yenidən canlandırılmasına xidmət edir. Bu baxımdan "İmarət" Kompleksi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Qarabağ xanlığının tarixi ilə birbaşa bağlı olan bu məkan işğal illərində ciddi vandalizmə məruz qalmışdı. Burada Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan, İbrahimxəlil xan və xan nəslinin digər nümayəndələri ilə bağlı tarixi abidələr yerləşir. Xurşidbanu Natəvanın məzarı da bu ərazidədir. Aparılan geniş bərpa, konservasiya və arxeoloji tədqiqatlardan sonra kompleks 2024-cü ildə ziyarətçilərin istifadəsinə verilib. 2025-ci ildə isə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə "İmarət" Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaradılması qərara alınıb. Beləliklə, bu tarixi məkan Qarabağın keçmişini gələcək nəsillərə çatdıran mühüm mədəniyyət mərkəzinə çevrilib.
2026-cı il "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı"nın icrasının sonuncu ilidir. Buna görə də əvvəlki illərdə başlanmış bir sıra iri layihələrin tamamlanması, yeni yaşayış sahələrinin istifadəyə verilməsi və qayıdış prosesinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ağdam şəhərində yeni yaşayış komplekslərində işlər davam etdirilir, rayonun kəndlərində də yaşayış və sosial infrastruktur yaradılır. Baş Qərvənd və Eyvazxanbəyli kəndlərində aparılan tikinti işləri Böyük qayıdışın növbəti mərhələlərində daha çox Ağdam sakininin öz doğma yurduna qovuşmasına imkan verəcək.
Ağdamın yenidən qurulmasının ən mühüm nəticəsi isə şəhərə həyatın qayıtmasıdır. Uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan ailələr indi yeni mənzillərinin qapısını açır, vaxtilə səssizliyə qərq olmuş ərazilərdə yenidən insan səsləri eşidilir. Uşaqların böyüyəcəyi, gənclərin təhsil alacağı, insanların işləyəcəyi və gələcəyini quracağı yeni Ağdam formalaşır. Bu gün Ağdam keçmişin dağıntıları ilə deyil, quruculuğun miqyası ilə diqqət çəkir.
Dünən Ağdam şəhəri daha bir qayıdış karvanını qarşılayıb. Bu mərhələdə 117 ailə olmaqla 362 keçmiş məcburi köçkün əzəli torpaqlarına qovuşub. Bununla da sürətlə artan şəhər sakinlərinin sayı 3350 nəfərə (928 ailə) çatıb.
Burada yüksələn hər bina, çəkilən hər yol, salınan hər yaşıllıq zolağı və doğma torpağına dönən hər ailə Böyük qayıdışın real mənzərəsini yaradır. Bir vaxtlar xəritədən silinmək istənilən şəhər indi Qarabağın ən müasir yaşayış, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən birinə çevrilir. Ağdamın dirçəlişi yalnız bir şəhərin yenidən qurulması deyil. Bu, Zəfərin quruculuqla davam edən salnaməsi, tarixi ədalətin bərpası və Azərbaycan xalqının öz doğma torpaqlarında qurduğu gələcəyin ifadəsidir.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
