İnformasiya texnologiyalarının və sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı XXI əsrin ən mühüm sosial transformasiyalarından birini formalaşdırıb. Sosial media artıq təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Bu platformalar informasiya dövriyyəsinin, ictimai rəyin, təhsil prosesinin, iqtisadi münasibətlərin, mədəniyyətin və hətta siyasi proseslərin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bununla yanaşı, rəqəmsal platformaların geniş yayılması xüsusilə uşaqlar üçün psixoloji, mənəvi və sosial inkişafı baxımından yeni risklər yaradıb.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Elçin Mirzəbəyli deyib.
Onun sözlərinə görə, son on ildə aparılan beynəlxalq tədqiqatlar göstərir ki, nəzarətsiz sosial media istifadəsi uşaqlarda depressiya, təşviş pozuntuları, aqressiv davranış, kibertəqib, internet asılılığı, özünəinamın zəifləməsi, yuxu pozuntuları, təhlükəli çağırışlara qoşulma və müxtəlif manipulyativ informasiya təsirlərinə məruz qalma hallarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Məhz buna görə dünyanın əksər inkişaf etmiş dövlətlərində əsas müzakirə artıq sosial şəbəkələrin qadağan edilməsi deyil, uşaqların həmin platformalarda təhlükəsizliyinin təmin olunması üzərində qurulur. Azərbaycan Milli Məclisinin üçüncü oxunuşda qəbul etdiyi qanunvericilik dəyişiklikləri də məhz bu beynəlxalq tendensiyanın davamıdır. Yeni hüquqi mexanizmə əsasən, 16 yaşına qədər uşaqların müəyyən ediləcək sosial şəbəkə platformalarında fərdi hesab yaratmasına yol verilməyəcək, 16-18 yaş arasında olan yeniyetmələr isə yalnız valideyn və ya qanuni nümayəndənin razılığı əsasında qeydiyyatdan keçə biləcəklər.
Deputat qeyd edib ki, yeni hüquqi tənzimləmənin mahiyyətini düzgün təqdim etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, söhbət uşaqların sosial həyata çıxışının məhdudlaşdırılmasından getmir: “Əsas məqsəd sosial şəbəkələrdə qeydiyyat zamanı yaşın təsdiqlənməsi mexanizminin yaradılmasıdır. Bu yanaşma hüquqi baxımdan tamamilə fərqli anlayışdır. Necə ki, uşaqlara alkoqollu içkilərin, tütün məmulatlarının satışı, avtomobil idarə etmək, müəyyən yaşa qədər əmək fəaliyyətinin bəzi növləri qanunvericiliklə məhdudlaşdırılırsa, sosial media platformalarında yaş yoxlanılması da eyni hüquqi məntiqə əsaslanır. Məqsəd hüququ məhdudlaşdırmaq deyil, hüququn təhlükəsiz həyata keçirilməsini təmin etməkdir”.
E. Mirzəbəyli bildirib ki, son illərdə süni intellektin, deepfake texnologiyaların, kibercinayətkarlığın, radikal çağırışların, onlayn manipulyasiya və dezinformasiya kampaniyalarının artması göstərir ki, uşaqlar rəqəmsal mühitdə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəb risklərlə üzləşirlər: “Bu səbəbdən uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi artıq yalnız ailə və məktəb məsələsi deyil. Bu, dövlətin sosial siyasətinin, informasiya təhlükəsizliyinin və milli təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz elementinə çevrilir. Azərbaycanın qəbul etdiyi hüquqi model dünyada formalaşan ümumi tendensiya ilə tam uzlaşır. Hazırda müxtəlif ölkələr yaş yoxlanılması və valideyn razılığı mexanizmlərini tətbiq edir və ya bunun üzərində işləyirlər. Bununla yanaşı, beynəlxalq praktikada əlavə mühüm nümunələr də mövcuddur.
Avstraliyada fəaliyyət göstərən “eSafety Commissioner” modeli uşaqların onlayn zorakılıq, kibertəqib və zərərli məzmunlardan qorunması üçün dünyanın ən uğurlu institusional mexanizmlərindən biri hesab olunur.
Böyük Britaniyada “Ofcom” yaşın təsdiqlənməsi ("age assurance") standartlarını tətbiq edir və platformaların uşaqlar üçün risk qiymətləndirməsini məcburi edir. Avropa İttifaqı çərçivəsində “Better Internet for Kids” proqramı, həmçinin “Digital Services Act” uşaqlar üçün təhlükəsiz rəqəmsal mühitin formalaşdırılmasını prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edir. UNICEF dəfələrlə bəyan edib ki, uşaqların rəqəmsal hüquqlarının təmin olunması onların rəqəmsal risklərdən qorunması ilə birlikdə həyata keçirilməlidir. OECD isə rəqəmsal rifah konsepsiyasında yaşa uyğun müdafiə mexanizmlərini dövlət siyasətinin vacib elementi kimi qiymətləndirir. Beləliklə, Azərbaycanın qəbul etdiyi model beynəlxalq hüquqi tendensiyalardan kənarda deyil, əksinə, həmin proseslərin məntiqi davamı kimi çıxış edir.
Beləliklə, hüquqi norma yalnız inzibati tələb kimi deyil, tam fəaliyyət göstərən rəqəmsal təhlükəsizlik sistemi kimi formalaşdırılacaq. Müasir dövrdə uşaqların müdafiəsi artıq yalnız fiziki təhlükələrdən qorunmaq anlamına gəlmir. Rəqəmsal mühitdə yaranan risklər ənənəvi təhlükələr qədər ciddi xarakter daşıyır və dövlətlərin hüquqi siyasəti də bu reallığa uyğun yenilənir. Bu baxımdan, qəbul edilmiş dəyişikliklər Azərbaycan qanunvericiliyinin beynəlxalq rəqəmsal təhlükəsizlik standartlarına inteqrasiyasının, uşaq hüquqlarının müasir dövrün çağırışlarına uyğun müdafiəsinin və gələcək nəslin sağlam inkişafına yönəlmiş uzunmüddətli dövlət strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər”.
