Dünya siyasəti böyük bir dəyişiklik mərhələsindən keçir. Əsrlər boyu millətlər arasında güc nisbətini hərbi alyanslar, ordu sayı və geniş coğrafi ərazilər müəyyən edirdi. Klassik realizm nəzəriyyəsinə görə, dövlətlər öz təhlükəsizliyini qorumaq üçün hərbi tarazlıq yaratmağa çalışırdılar. XIX əsrin diplomatiyasında və ya XX əsrin soyuq müharibə dövründə əsas məqsəd rəqiblərlə hərbi bərabərliyi saxlamaq idi. Lakin XXI əsrdə bu klassik yanaşma artıq öz əhəmiyyətini itirir. Hazırda beynəlxalq aləmdə təsir imkanlarını müəyyən edən əsas amil texnoloji üstünlükdür.
Dördüncü Sənaye İnqilabı qlobal geosiyasi mənzərəni sürətlə yenidən formalaşdırır. Müasir dövrdə dövlətlərin gücü artıq texnoloji innovasiyaları mənimsəmə və tətbiq etmə qabiliyyəti ilə ölçülür. Şübhəsiz ki, hərbi qüdrət hələ də öz aktuallığını qoruyur. Lakin hərbi texnologiyaların özü də artıq rəqəmsal sistemdən, süni intellektdən və yarımkeçiricilərdən birbaşa asılı vəziyyətə düşüb.
Tarixə nəzər salsaq, texnoloji yeniliklərin güc balansını dəfələrlə dəyişdiyini görərik. Birinci Dünya Müharibəsində avtomat silahlar və tanklar istifadə olunduqdan sonra səngər müharibəsi öz təsirini itirdi. Böyük Britaniya və Almaniyanın sənayesi bu silahların kütləvi istehsalını təmin etdi və nəticədə müharibənin taleyini müttəfiqlərin lehinə həll etdi. Eynilə, XX əsrin ortalarında nüvə silahının kəşfi qlobal balansı kəskin şəkildə dəyişdi. Atom bombasının kəşfi və ardından başlayan soyuq müharibə dövründəki texnologiya yarışı supergüclər arasında strateji çəkindirmə mühiti yaratdı. 1980-ci illərin sonunda SSRİ-nin iqtisadi və texnoloji baxımdan sürətli inkişafa cavab verə bilməməsi ikiqütblü sistemin çökməsi ilə nəticələndi.
Bu gün isə tam fərqli bir rəqəmsal dövrünü yaşayırıq. Əvvəllər yenilikləri əsasən dövlətlər və hərbi sahə idarə edirdisə, indi innovasiyalar daha çox özəl şirkətlərin və beynəlxalq elmi əməkdaşlıqların əlində toplanıb. Nəticədə, günümüzün geosiyasi mübarizəsini üç əsas texnologiya sahəsi müəyyənləşdirir. Birinci mühüm sahə, süni intellekt iqtisadiyyatı böyütməklə yanaşı, hərbi, maliyyə və siyasi müstəvidə də əsas söz sahibi olmağa imkan verir. Proseslərin gedişini təhlil etmək və gələcək meyilləri əvvəlcədən görmək dövlətlərə böyük güc qazandırır. Ehtimallara görə, 2030-cu ilə qədər süni intellektin qlobal iqtisadiyyata gətirəcəyi gəlirin 70 faizə yaxını Çin və Şimali Amerikanın payına düşəcək. İkinci mühüm sahə mikroçiplərdir ki, onlar süni intellektin və müasir rəqəmsal sistemlərin təməlini təşkil edir. Ən qabaqcıl çiplərin 90 faizindən çoxunu Tayvanın "TSMC" şirkəti istehsal edir. Bu səbəbdən Tayvan ətrafında yarana biləcək hər hansı bir gərginlik bütün dünya iqtisadiyyatını və tədarük şəbəkəsini dərhal iflic edə bilər. Üçüncü əsas amil olan yüksəksürətli 5G texnologiyası isə "ağıllı şəhər"lər, kibertəhlükəsizlik və hərbi əlaqə üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ekspertlərin fikrincə, 2030-cu ilə qədər 5G qlobal iqtisadiyyata yüzlərlə milyard dollar qazandıracaq və hazırda bu aləmdə liderlik uğrunda kəskin rəqabət gedir.
Yaxın keçmişdə texnologiya bütün dünyanı birləşdirən bir vasitə kimi görülürdü. Bu gün isə texnoloji aləm dəqiq sərhədlərlə iki əsas hissəyə bölünür. Bir tərəfdən Qərb tərəfdaşları süni intellekt, çip istehsalı, vacib xammal və hesablama sistemlərini yalnız "etibarlı müttəfiqlər" arasında bölüşməyə çalışır. Bu zaman texnologiyaya çıxış əldə etmək üçün siyasi baxışların uyğun gəlməsi əsas şərtdir. Digər tərəfdən, Şərqdə yaradılan beynəlxalq qurumlar vasitəsilə Pekin öz rəqəmsal sistemini və qaydalarını başqa ölkələrə təklif edərək tərəfdaşlarını öz ətrafında toplayır. Eynilə keçmişdə olduğu kimi, bu gün də tərəflər arasında yeni bir sınaq ortaya çıxır: "Məlumatlarınız harada saxlanılır və süni intellekt sistemləriniz kimin qaydaları ilə işləyir?"... Bu cür bölünmə dövlətlər üçün başqalarından asılı olmaq riski yaradır. Çünki istifadə olunan rəqəmsal platformalar və proqramlar informasiya axınını və insanların dünyanı necə görməsini idarə edən mühüm sistemdir.
Müasir rəqəmsal qütbləşmə keçmişin sərt siyasi sərhədlərindən mahiyyətcə fərqlənir. Bu sistem daha elastik və çevikdir. Bir çox orta güclü dövlətlər hər iki texnoloji cəbhə ilə ticarət və əməkdaşlığı saxlamağa çalışır. Əgər keçmişdə ikiqütblü dünyada tam kənarda durmaq mümkün idisə, hazırda "rəqəmsal müstəqillik" anlayışı ön plana çıxır. Rəqəmsal müstəqillik nədir? Bu, hər iki tərəflə texnoloji münasibətlər qurmaq, lakin öz məlumatlarını, proqramlarını və sistemlərini sərbəst idarə etmək bacarığıdır. Dövlətlər hər hansı bir bloka kor-koranə qoşulmaq əvəzinə, öz rəqəmsal strategiyalarını inkişaf etdirməlidirlər. Yerli dil modellərinin yaradılması, milli məlumat mərkəzlərinin tikilməsi və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi müstəqilliyin əsas zəmanətinə çevrilir. Xarici texnologiyalardan tam imtina etmək mümkün olmasa da, vacib sahələrdə yerli imkanları artırmaq və müstəqil qərar vermək gücünü qorumaq mümkündür.
Sözsüz ki, texnoloji inkişaf bir an belə dayanmır. Ölkələrin yeni texnologiyaları mənimsəmə sürəti onların dünyadakı mövqeyini birbaşa müəyyən edir. Qlobal güc balansını artıq torpaq sahəsi və ya əhali sayı deyil, innovasiya mühiti və rəqəmsal dayanıqlıq müəyyənləşdirir. Deməli, rəqəmsal dövrün tələblərinə uyğunlaşa bilməyən, xarici texnologiyalardan asılılığı azaltmayan və öz rəqəmsal müstəqilliyini qorumayan dövlətlər zəifləməyə məhkumdur. Çünki günümüzün geosiyasi reallığında tək bir qanun işləyir: sürətlə dəyişən rəqəmsal dünyada yerində saymaq geriləmək deməkdir.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
