150 il əvvəl insan bədəninin orta temperaturu indiki ilə müqayisədə daha yüksək olub. Alimlər bunun dəqiq səbəbini hələ də araşdırırlar.
1860-cı illərdə alman həkimi Karl Vunderlix mühüm bir sualla qarşılaşdı: qızdırma ayrıca bir xəstəlikdir, yoxsa mövcud olan başqa bir xəstəliyin əlamətidir?
Termometrlərin geniş şəkildə istifadə olunmadığı bir dövrdə Vunderlix iddialı bir missiyaya girişdi. O, 15 il ərzində hər yaşda və hər iki cinsdən olan 25000 xəstənin qoltuqaltı temperaturunu ölçdü və nəticədə bir milyondan çox göstərici topladı.
Vunderlix bu geniş məlumat toplusuna əsasən, sağlam yetkinlər üçün 37°C dəyərində orta göstərici müəyyən etdi. Bu, normal bədən temperaturunun izlənilməsi üçün istinad nöqtəsinə çevrildi. O yazırdı ki, temperatur 38°C-dən yuxarı qalxarsa, bu, qızdırmanın əlaməti hesab olunurdu.
Stenford Universitetində yoluxucu xəstəliklər üzrə həkim olan Culi Parsonnet bildirir ki, bədən temperaturunun dəyişməsi ilə bağlı bu gün doğru olduğunu bildiyimiz bir çox məqamı Vunderlix müəyyən edib.
Vunderlix tibbi direktoru olduğu Leypsiq xəstəxanasında əsasən fəhlə sinfindən olan xəstələr üzərində apardığı müşahidələrə və topladığı məlumatlara əsasən, normal bədən temperaturunun dəyişkən olduğunu aşkar etdi. O, qadınlarda bədən temperaturunun kişilərə nisbətən daha yüksək olduğunu, yaş artdıqca temperaturun aşağı düşdüyünü, günün müxtəlif vaxtlarında isə artdığını müşahidə müəyyənləşdirdi.
Bununla belə, müasir dövrdə orta statistik insanın bədən istiliyinin 150 il əvvəlki insanlarla müqayisədə daha aşağı olduğu müəyyən edilib. On il əvvəl Parsonnetin rəhbərlik etdiyi komanda ABŞ-də 1862-2017-ci illər arasında təxminən 190000 nəfərdən toplanmış çoxsaylı temperatur ölçmələrini özündə birləşdirən üç böyük məlumat toplusunu təhlil edib. O bildirir, böyüklər üçün yeni normal göstərici 36,39°C səviyyəsinə daha yaxındır. Bu azalma tendensiyası yalnız inkişaf etmiş ölkələrdə yaşayan insanlarla məhdudlaşmır. İsveçrədəki Sürix Universitetindən bioloji antropoloq Adrian Yaeqqinin sözlərinə görə, Amazon meşələrində yaşayan yarı-köçəri yerli icma – Tsimane xalqının orta bədən temperaturu 2000-ci illərin əvvəllərində təxminən 37°C civarında idi. Lakin iyirmi illik sürətli sosial-iqtisadi dəyişikliklərdən sonra 2018-ci ildə onların orta bədən temperaturu 36,5°C-yə enib.
Bu gün müşahidə etdiyimiz daha aşağı orta göstəriciləri izah edə biləcək bir neçə səbəb mövcuddur. Məsələn, Parsonnet hesab edir ki, bu, əhalinin ümumilikdə daha sağlam olması ilə bağlıdır. Vunderlixin dövründə orta ömür müddəti 38 il idi. Bu gün isə bu rəqəm, demək olar ki, iki dəfə çoxdur.
Makkovyak isə hesab edir ki, orta bədən temperaturunun aşağı düşməsi tamamilə başqa bir səbəblə bağlı ola bilər. O Vunderlixin şüşə termometrlərindən birini araşdıran zaman onun müasir termometrlərlə müqayisədə təxminən 2°C daha yüksək kalibrləndiyini müşahidə edib. Bu, o deməkdir ki, həmin alətlərlə aparılan ölçmələr, əslində, olduğundan 2°C daha yüksək nəticə göstərirdi.
Makkovyak bildirir ki, o vaxtlar temperaturu ölçmək olduqca zəhmətli bir iş idi. Təxminən bir fut (təxminən 30 sm) uzunluğunda olan şüşəli civəli termometrlər əvvəlcə qaynar su və əriyən buz kimi sabit nöqtələr əsasında kalibrlənməli idi. Onun sözlərinə görə, xəstələr 15-20 dəqiqə ərzində tərpənmədən uzanmalı olurdular, çünki həmin termometrlərdə temperaturun qeydə alınması müəyyən vaxt aparırdı.
Bununla belə, Parsonnet Vunderlixin qiymətləndirməsinin yanlış kalibrləmə olduğunu hesab etmir. O və komandası 1862-1930-cu illər arasında veteranlarından toplanmış bədən istiliyi məlumatlarını təhlil edərkən, onların temperaturunun daha əvvəl doğulanların orta bədən istiliyindən daha yüksək olduğunu müəyyən ediblər.Parsonnetin komandası daha müasir məlumat toplusunu nəzərdən keçirib oxşar azalmanı müşahidə etdikdən sonra öz qənaətlərində daha da möhkəmləniblər. Bu məlumatlar 1971-2017-ci illər arasında eyni qaydada kalibrləndiyi ehtimal edilən termometrlərdən istifadə olunmaqla aparılmış temperatur ölçmələrini əhatə edirdi.
Qeyd olunub ki, bədən temperaturu həddindən artıq aşağı düşdükdə və ya kəskin şəkildə yüksəldikdə – böyüklər üçün bu, adətən 35°C-dən aşağı və ya 40°C-dən yuxarı olması deməkdir – bu, orqanizmdə daha ciddi bir problemin ola biləcəyinə işarədir.
Əsmər QARDAŞXANOVA,
“Azərbaycan”
