Azərbaycan
Prezidenti İlham Əliyevin 2020-ci ildə Tarixi Qələbədən sonra dövlət qarşısında
qoyduğu yeni və geniş miqyaslı vəzifə təkcə azad edilmiş əraziləri bərpa etmək
deyil, həm də onların simasını tamamilə dəyişdirmək, bu regionu müasir inkişaf
nümunəsinə çevirməkdir. Bu gün Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda şəhərlər tikilir,
yollar, hava limanları, məktəblər və universitetlər açılır, keçmiş məcburi
köçkünlər qayıdırlar. Respublikanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə azad
edilmiş ərazilərdə zəngin Azərbaycan mədəni və memarlıq irsinin bərpa edilməsi
bu prosesdə mühüm rol oynayır. 44 günlük müharibədən altı il, 1 gündən də az
davam edən anti-terror əməliyyatından isə 3 keçir və tarixi Azərbaycan
torpaqlarında həyata keçirilən bərpa-quruculuq işləri hər kəs, o cümlədən,
Qarabağı və Şərqi Zəngəzuru ziyarət edən çoxsaylı xarici siyasətçilər,
diplomatlar, jurnalistlər və turistlər üçün getdikcə daha aydın görünür.
Biz yeni, postmünaqişə dövründə yaşayırıq – Böyük Qayıdış
başlayıb. Dövlət başçımız ölkənin ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə azad edilmiş
torpaqların miqyaslı bərpası üçün əsas yaratdı və eyni zamanda Cənubi Qafqazın
siyasi memarlığını dəyişdirdi. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qısa
müddətdə müasir infrastrukturlar yaratmaq, keçmiş məcburi köçkünlər üçün yeni
evlər və mənzillər tikmək mümkün oldu. Yüz minlərlə soydaşımızın arzusu çin
oldu – onilliklər sürən işğaldan sonra onlar doğma torpaqlarına əmin-amanlıqla
qayıdırlar. Bu işin miqyası rəqəmlərdə də öz əksini tapır. Azad edilmiş ərazilərin
bərpası üçün dövlət büdcəsindən artıq on milyardlarla manat yönəldilib. Yalnız
2026-cı ildə bu məqsədlər üçün 3,5 milyard manat nəzərdə tutulub. Ən əyani
misallardan biri Xankəndidir. Hələ bir neçə il əvvəl şəhər erməni separatçı
rejimin nəzarəti altında idi. Bu gün burada Qarabağ Universiteti fəaliyyət göstərir,
infrastruktur inkişaf edir, yaşamaq, işləmək və oxumaq üçün şərait yaradılır.
Xankəndi tədricən Azərbaycanın iqtisadi, təhsil və ictimai həyatına qayıdır.
Məhz bu prosesi
erməni revanşistləri xüsusilə ağrılı şəkildə qəbul edirlər. Son otuz ildə
Qarabağ "boz zona" idi. Bu gün isə bura müntəzəm olaraq xarici liderlər, siyasətçilər,
turistlər və diplomatlar gəlirlər. Onlar Şuşanı, Xankəndini, Kəlbəcəri, Zəngilanı
və digər azad edilmiş rayonları ziyarət edir, bərpa işlərinin nəticələri ilə
tanış olur, regionun təbiəti və tarixi abidələri ilə tanış olurlar.
Diplomatik nümayəndəliklərin səfərləri xüsusilə diqqətəlayiqdir. Xarici dövlətlərin nümayəndələri Azərbaycan ərazisində
baş verənləri öz gözləri ilə görmək və baş verənlərə dair müstəqil şəkildə qiymət
vermək imkanı əldə edirlər. Lakin məhz belə səfərlər ətrafında erməni sosial şəbəkə
seqmentində müntəzəm olaraq növbəti qəzəb dalğası qopur. Və burada həqiqətən də
tamamilə sadə bir sual vermək istəyirsən – siz nə vaxt artıq sakitləşəcəksiniz?
Belə bir isterikaya səbəb olan nədir? Xarici diplomatların Azərbaycan ərazisinə
gəlməsidirmi? Onların Xankəndi və Şuşanı ziyarət etməsidirmi? Regionun bərpasını
öz gözləri ilə görmələri və baş verənlər haqqında doğru
və müstəqil fikir formalaşdıra bilmələridirmi? Cavab hələ də erməni cəmiyyətində
qalan həmin problemdə – davam edən revanşist əhval-ruhiyyəsindədir. Söhbət
münaqişənin yekunlarını heç cür qəbul etmək istəməyən və keçmişin siyasi təsəvvürləri
ilə yaşamağa davam edən konkret qüvvələrdən və qruplardan gedir. Onlar Ermənistanda
yenidən revanşist əhval-ruhiyyəni canlandırmağa çalışırlar. Yenə də
"itirilmiş ərazilər", Qarabağa hansısa "hüquqlar" və yeni şərtlərə
nail olmağın zəruriliyi barədə söhbətlər səslənir. Ermənilər öz acizliyini hiss
edirlər, buna görə də baş tutmuş səfər belə güclü reaksiyaya səbəb oldu.
Münaqişə illərində işğal olunmuş Qarabağa səfər etmiş ən yüksək vəzifəli şəxslər
Minsk qrupunun həmsədrləri olmuşdu. Revanşistlər və separatçılar üçün müxtəlif dövlətlərin səfirlərinin, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin
Şuşa və Xankəndi küçələri ilə necə addımladıqlarını görmək çox acınacaqlıdır.
Ən "qorxulusu" isə onilliklər boyu erməniləşdirilmədən xilas edilmiş
Gəncəsər alban monastırı ilə tanış olmaqdır. Bütün lobbi və diaspor səylərinə,
bəzi şübhəli təşkilatların fəal dəstəyinə baxmayaraq, Qafqaz Albaniyasının
irsini tədricən bərpa edəcək. Təqribən iki yüz il ərzində Qarabağ ərazisində
alban irsinin mənimsənilməsi və qarət edilməsi üçün verilmiş gəlmə ermənilik at
oynadıb. Lakin indi bu özbaşınalığa son qoyulub.Erməni müxalifəti hay-küyçü
deputatların simasında hesab edir ki, Ermənistan XİN diplomatların səfəri
zamanı Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin səsləndirdiyi bəyanatlardan
sonra Bakıya etiraz notası göndərməli idi. Səfərin özünə qarşı etiraz etmək
üçün hüquqi əsasları olmayan (millətçi isterikalar hesaba alınmır) müxalifət təsəllini
"erməni irsi" məsələsində tapdı. "Erməni irsi" dedikdə
xarici diplomatların tanış olduqları Gəncəsər, Xüdavəng monastırı nəzərdə
tutulur. Təbii ki, qonaqlara bu mənəvi-mədəni abidənin erməni təfsiri deyil,
Qafqaz Albaniyasının real tarixi təqdim olundu. Bəs o zaman Qərbi Azərbaycanda xalqımızın mədəni-dini-tarixi
irsinin bilərəkdən məhv edilməsnə nə ad
verək? Bu vandalizmdir, irqçilikdir.
Eyni zamanda beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin ciddi şəkildə pozulmadı
deməkdir. Burada yalnız erməni müxalifətinin
deyil, həmçinin, parlamentin sədri Ruben Rubinyanın açıqlaması da qəbuledilməzdir.
Və bu Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilədir. Eyni zamanda, 14 sentyabr tarixində Ermənistan parlamentində
12-13 sentyabr 2022-ci il tarixlərində sərhəddə döyüşlərdə həlak olmuş hərbçilərin
xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi özlüyündə revanşizm əhval ruhiyyəsinin
yüksəldilməsinə xidmət edən addım kimi qiymətləndirilir. Əslində hamı yaxşı
xatırlayır və bütün sübutlar da var: həmin hərbi təxribatları da Ermənistan törətmişdi,
Azərbaycan isə cavab vermək məcburiyyətində qalmışdı.
Beləliklə, bir tərəfdən
İrəvan Azərbaycanla normal münasibətlərdən danışır. Digər tərəfdən isə ölkə
daxilində bu prosesə qarşı nifrət yenidən qızışdırılır. Bu əlbəttə ki, qəbuledilməz
bir haldır, xüsusilə də indiki vəziyyətdə. Etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycan
və Ermənistan arasında rəsmi münasibətlərdə nəzərəçarpacaq dəyişikliklər baş
verib. Bəli, əlaqələr var, ticarət inkişaf edir, normallaşma məsələləri müzakirə
olunur, sülh istiqamətində addımlar atılır. Cənubi Qafqaz üçün bunlar mühüm
proseslərdir və Azərbaycan regionda uzunmüddətli sülhün və sabitliyin bərqərar
olmasının ardıcıl tərəfdarıdır. Lakin bununla yanaşı, münasibətlərin normallaşması hər iki tərəfdən
mövcud reallığın qəbul edilməsini tələb edir. Azərbaycan üçün bu reallıq
tamamilə aydındır: Qarabağ Azərbaycan ərazisidir və onun ərazi bütövlüyü bərpa
edilib.
Məhz buna görə də Bakının sülh sazişi ilə bağlı konkret tələbləri
qalmaqdadır. Əsas məsələlərdən biri Ermənistan Konstitusiyasıdır ki, orada hələ
də Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə bağlı müddəalar qalır. Bu müddəalar
qaldığı müddətcə məsələ həll olunmamış qalacaq. İrəvan bu "
anlaşılmazlığı" aradan qaldırmağı – müvafiq referendum keçirməyi vəd
etmişdi. Bəli, qəti normallaşmaya aparan
yol sadədir və o, Azərbaycan Prezidenti tərəfindən müəyyən edilib: referendum,
yeni Konstitusiya, sülhün imzalanması. Belə və başqa cür ola bilməz. Çünki eyni
vaxtda sülh haqqında danışmaq və hər bir xarici diplomatın Xankəndiyə səfərindən
qəzəblənməyə davam etmək qeyri-mümkündür. Siyasi və ictimai məkanın bir hissəsi
Azərbaycanın Qarabağdakı mövcudluğunu hələ də mübahisələndirmək mümkün olan bir
şey kimi qəbul etməyə davam edərsə, qonşuluq münasibətləri qurmaq
qeyri-mümkündür.
Vətən müharibəsi və anti-terror əməliyyatı ilə Prezident
İlham Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyini möhkəmləndirdi, ölkənin suverenliyini və
ərazi bütövlüyünü bərpa etdi və Azərbaycanı dünya siyasətinin güclü, hörmət
edilən və müstəqil iştirakçısına çevirdi. Bakı bu gün nədənsə məhz həmin
revanşistlərin unutmağa üstünlük verdiyi addımları atdı. Azərbaycan Qarabağda
yaşayan ermənilərə qalmağı təklif etdi. Onlara Azərbaycan vətəndaşlığı almaq,
yaşamaq və ölkə vətəndaşlarının bütün hüquqlarından yararlanmaq təklifi edildi.
Bu təklif Azərbaycanın otuz illik işğal dövründə yaşamaq məcburiyyətində
qaldığı bütün çətinliklərə, xalqımıza qarşı etnik təmizləmə siyasətinə, şəhər və
kəndlərimizin dağılmasına, mədəni-dini-tarixi irsimizin məhv edilməsinə,
saxtalaşdırılmasına, hələ də 4 mindən çox azərbaycanlının, o cümlədən, qadın,
uşaq və ahılların naməlum taleyinə və digər ağrılara baxmayaraq irəli sürüldü.
Lakin, nəticədə erməni əhalisinin əksəriyyəti, heç bir təzyiq olmadan Qarabağı tərk etdi. Bu onların seçimləri idi.
Bir neçə gün əvvəl Qarabağa və Şərqi Zəngəzura xarici
diplomatlardan ibarət böyük bir nümayəndə heyəti yenidən yola düşüb. Səfərdə 58
ölkənin və doqquz beynəlxalq təşkilatın 150 nümayəndəsi iştirak edib. Onlar
Xankəndini, Şuşanı və digər şəhərləri ziyarət edib, bərpa prosesi ilə tanış
olub, infrastruktur obyektlərini və erməni vandallığına məruz qalmış tarixi
abidələri görüblər. Və belə səfərlər nə qədər çox olarsa, revanşistlərin
dünyaya öz nağıllarını danışması bir o qədər çətin olacaq. Bu cür arzularla yaşamağa
davam edənlərə isə sadəcə olaraq aşkar olanı qəbul etmək qalır. Müharibə bitdi,
işğala son qoyuldu, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa olundu. İndi azad
edilmiş torpaqlarda gələcək qurulur. Və reallıqla mübahisə etməyə çalışanlar
bunu nə qədər tez başa düşsələr, hamı üçün bir o qədər yaxşı olar.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin
komitə sədri, professor
