Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik
nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında Ermənistan cəmiyyətində
və bəzi siyasi çevrələrdə müşahidə olunan reaksiyalar regionda yaranmış yeni
reallıqların qəbul edilməməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Xarici diplomatların
Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə səfər etməsi onların təmsil
etdikləri dövlətlərin Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə münasibətinin
praktiki ifadəsidir. Bu səfərlərin siyasiləşdirilməsi isə Azərbaycanın suveren
hüquqlarına kölgə salmaq cəhdi təsiri yaradır.
Məsələnin digər mühüm tərəfi tarixi və mədəni
irsin siyasi müstəvidə birtərəfli təqdim edilməsidir. Gəncəsər və Xudavəng kimi
abidələr Azərbaycanın qədim tarixi-mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. XIII əsrdə
Alban Xaçın knyazı Həsən Cəlal tərəfindən inşa edilən Gəncəsər Qafqaz
Albaniyası Katolikosluğunun mühüm dini-inzibati mərkəzi olmuş, Xudavəng
kompleksi isə Yuxarı Xaçın alban knyazlarının hakimiyyəti dövründə
formalaşmışdır. Bu abidələrin memarlığı, epiqrafik yazıları və tarixi konteksti
onların Azərbaycan ərazisinin və tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu
göstərir. Buna görə də bu irsin yalnız bir etnosun müstəsna irsi kimi təqdim
edilməsi regionun çoxqatlı tarixini təhrif edir və obyektiv elmi yanaşma ilə
uzlaşmır.
Bu baxımdan, Qafqaz Albaniyasının tarixi və
irsi ilə bağlı mübahisələrin də siyasi qarşıdurma predmetinə çevrilməsi
yolverilməzdir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, ölkə ərazisində yerləşən tarixi-mədəni
abidələrin qorunması dövlətin məsuliyyətidir və bu irsin gələcək nəsillərə
çatdırılması üçün müvafiq tədbirlər görülür. Tarixi abidələrə münasibətdə əsas
meyar siyasi maraqlar deyil, onların elmi əsaslarla tədqiqi, qorunması və beynəlxalq
irs prinsiplərinə uyğun şəkildə mühafizəsi olmalıdır.
Ermənistanda müşahidə olunan siyasi
ritorikanın digər mühüm aspekti revanşist yanaşmaların cəmiyyətin yalnız
ayrı-ayrı müxalif təbəqələri ilə məhdudlaşmamasıdır. Hakimiyyətə yaxın
informasiya resurslarında mövzunun gündəmə gətirilməsi və parlament səviyyəsində
səsləndirilən bəzi fikirlər məsələnin siyasi müstəvidə də müəyyən aktuallıq
qazandığını göstərir. 14 sentyabrda 2022-ci ilin sentyabr hadisələri zamanı həlak
olmuş erməni hərbçilərinin parlamentdə bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də bu
kontekstdə diqqət çəkir. Belə addımlar rəsmi İrəvanın sülh gündəliyi ilə cəmiyyətdə
formalaşdırılan siyasi-emosional ritorika arasında müəyyən ziddiyyətlərin
mövcudluğu barədə suallar yarada bilər.
Bu mənzərə Ermənistanın sülh prosesinə
yanaşmasının ardıcıllığı və səmimiliyi ilə bağlı müzakirələri də
aktuallaşdırır. 2023-cü ildən sonra regionda yaranmış vəziyyət fonunda sülhün və
dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılmasının alternativinin olmadığı
daha aydın görünür. Belə bir şəraitdə hakimiyyətə yaxın çevrələrdə və ictimai
diskursda revanşist və qarşıdurma yönümlü fikirlərin yayılması etimad mühitinin
formalaşmasına mənfi təsir göstərə bilər.
Tarixi yaddaş məsələsi də bu prosesin mühüm
elementlərindən biridir. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı mədəni irsi
ilə bağlı həssaslığın tənqid edilməsi fonunda indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan
xalqına məxsus yaşayış məskənləri, qəbiristanlıqlar, məscidlər və digər mədəni
obyektlərin taleyi ilə bağlı məsələlərin diqqətdən kənarda saxlanılması
selektiv yanaşma təsiri yaradır. Tarixi irsin qorunması məsələsi yalnız bir
xalqın deyil, bölgədə yaşamış bütün icmaların mədəni yaddaşının qorunmasını əhatə
etməlidir.
Belə məsələlər yalnız ikitərəfli siyasi
mübahisə kimi deyil, mədəni irsin qorunması ilə bağlı beynəlxalq öhdəliklər çərçivəsində
nəzərdən keçirilməlidir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının müddəaları və
UNESCO-nun mədəni irsin qorunmasına dair prinsipləri bütün tərəflər üçün
obyektiv və ayrı-seçkisiz yanaşmanın vacibliyini önə çəkir.
Bu baxımdan da diplomatik korpus nümayəndələrinin
Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə qarşı Ermənistan daxilində səslənən
reaksiyalar yalnız konkret səfərə münasibət kimi deyil, regionda baş verən
geosiyasi dəyişikliklərə və yeni reallıqlara münasibətin göstəricisi kimi də nəzərdən
keçirilə bilər. Davamlı sülhün və qarşılıqlı etimadın yaradılması üçün həm
siyasi ritorikada, həm də tarixi-mədəni məsələlərə yanaşmada qarşıdurmanı dərinləşdirən
mövqelərdən uzaqlaşmaq vacibdir. Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə
hörmətlə yanaşı, Cənubi Qafqazın bütün xalqlarının tarixi və mədəni irsinə
obyektiv, elmi və ayrı-seçkisiz münasibətin formalaşdırılması regionda uzunmüddətli
sülhün əsas şərtlərindən biri olaraq qalır.
Kamilə Əliyeva,
Bakı Dövlət Universitetinin kafedra müdiri,
professor
