Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün dayanıqlı olması regionun təhlükəsizliyi və firavan gələcəyi üçün tarixi zərurətdir. Onilliklər boyu davam edən münaqişədən sonra atılan cəsarətli siyasi addımlar, qarşılıqlı dialoq və iqtisadi təşəbbüslər Cənubi Qafqazı hərbi-siyasi qarşıdurma zonasından əməkdaşlıq məkanına çevirmək məqsədi daşıyır. Xüsusən, son bir il ərzində ikitərəfli və çoxtərəfli müstəvidə yürüdülən sülh diplomatiyası konkret nəticələr verməkdədir.
Məhz bu mühüm proseslərin mənzərəsini və əldə olunmuş nailiyyətləri nümayiş etdirən növbəti mühüm addım kimi iyulun 10-da Amerika Birləşmiş Ştatları, Ermənistan Respublikası və Azərbaycan Respublikası 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə təşkil olunmuş Sülh Sammitinin birinci ildönümü ilə bağlı Birgə Bəyanat yayıblar. Birgə Bəyanatda bir il əvvəl paraflanmış sülh sazişinin tarixi əhəmiyyəti vurğulanıb və bu vasitəçiliyə görə Prezident İlham Əliyevlə Baş nazir Nikol Paşinyanın Prezident D.Trampın Nobel Sülh Mükafatına namizədliyini birgə irəli sürdükləri diqqətə çatdırılıb. Sənəddə ötən müddət ərzində sərhəddə sabitliyin qorunduğu, delimitasiya prosesi və etimad mühitinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində konkret addımların atıldığı bildirilib.
Eyni zamanda bəyanatda mühüm nəqliyyat və infrastruktur layihəsi olan "Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu"nun (TRIPP) reallaşdırılması, Azərbaycanın bu çərçivədə yol tikintilərini tamamlamaq üzrə olduğu, tranzit məhdudiyyətlərini qaldıraraq Ermənistana minlərlə ton yük və neft məhsulları tədarük etdiyi qeyd olunub. Həmçinin ABŞ-nin Orta dəhliz üçün Trans-Xəzər Fonduna 201 milyon dollar ayırdığı, hər iki ölkə ilə strateji xartiyalar imzaladığı, Bakı ilə İrəvanın birgə müraciəti ilə ATƏT-in Minsk qrupunun ləğv edildiyi və tərəflərin Sülh Şurasına qoşulduğu vurğulanıb. Yekunda tərəflər bir-birinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə dəstəklərini, sülh prosesinə sadiq qaldıqlarını bir daha bəyan ediblər.
Bu bəyanat bölgədə illərlə davam edən münaqişə mərhələsinin rəsmən geridə qaldığının növbəti təsdiqidir. Sənəd regionun tamamilə yeni geoiqtisadi və geosiyasi mərhələyə qədəm qoyduğunun nümayişidir. Tərəflər kağız üzərində sülhü elan etməklə kifayətlənmədilər və Vaşinqton Sammitindən ötən müddət ərzində təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və diplomatik münasibətlər sahəsində önəmli nəticələr əldə edildi. Sərhəd boyunca sabitliyin qorunması, delimitasiya prosesinin irəliləməsi və qarşılıqlı etimadın artırılması istiqamətində real addımlar atıldı.
Sənəddə qeyd edilən mühüm məqamlardan biri regionun blokadadan çıxarılması və tranzit-infrastruktur layihələrinin reallığa çevrilməsidir. TRIPP layihəsi üzrə artıq konkret addımlar atılır. Ermənistanda mühəndis-tədqiqat işləri aparılır. Azərbaycan isə öz ərazisində bu marşruta birləşəcək avtomobil və dəmir yolu tikintisini başa çatdırmaq üzrədir. Elektrik xətlərinin çəkilməsi, regional telekommunikasiya və internet infrastrukturlarının birləşdirilməsi Cənubi Qafqazı Orta dəhlizin və qlobal ticarətin mühüm mərkəzinə çevirir. ABŞ-nin Trans-Xəzər Sahibkarlıq Fonduna 201 milyon dollar vəsait ayırması da dəhlizə olan beynəlxalq marağın və dəstəyin ifadəsidir.
Azərbaycanın birtərəfli qaydada bütün tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldıraraq Ermənistana 60 min ton yük və 20 min ton neft məhsulunun daşınmasını təmin etməsi xüsusi diqqət çəkir. Bu addım sülh prosesinin qarşılıqlı iqtisadi mənfəətə və etimadın bərpasına əsaslanan yeni münasibətlər modelinə keçdiyini aydın şəkildə göstərir.
Bəyanatda digər önəmli məqam keçmiş münaqişə mexanizmlərinin tarixin arxivinə atılması, regionun təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulmasının diqqətə çatdırılmasıdır. Bakı və İrəvanın birgə müraciəti əsasında ATƏT-in Minsk qrupu və onunla bağlı strukturların rəsmən ləğv olunması tərəflərin birbaşa dialoq yolunu seçməsinin və kənar müdaxilələrə imkan verməyəcəklərinin bəyanı idi.
Mövcud əlaqələrin dərinləşməsi üçün ABŞ həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla enerji təhlükəsizliyi, sərhəd infrastrukturu, süni intellekt və mineral ehtiyatlar sahələrində ikitərəfli strateji tərəfdaşlıq xartiyaları və anlaşma memorandumları imzalayıb. ABŞ-nin hər iki Cənubi Qafqaz dövlətini Sülh Şurasına cəlb etməsi regionda uzunmüddətli sabitliyin, texnoloji və iqtisadi inkişafın möhkəm təməlini qoyur.
Əldə olunmuş tarixi nailiyyətlər Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhün və tərəqqinin dönməz mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Kağız üzərindəki razılaşmaların real iqtisadi dividendlərə, təhlükəsizlik zəmanətlərinə çevrilməsi regionun gələcəyini təmin edən əsas amildir. Atılan hər bir addım bölgəni keçmişin münaqişə izlərindən təmizləyərək, onu sabitliyin, iqtisadi imkanların və qarşılıqlı əməkdaşlığın hökm sürdüyü təhlükəsiz məkana çevirir. Bəyanat da tərəflərin bu cəsarətli və gələcəyə hesablanmış strateji kursa sadiq qaldıqlarının, sülh və əməkdaşlıq dövrünün təməlini birgə qoyduqlarının əyani sübutudur.
İsmayıl QOCAYEV,
"Azərbaycan"
