Sovetlər dönəmində kəndimiz dörd para kəndi birləşdirən bir sovetlik idi. Tovuz rayonunun Xatınlı sovetliyi adlanırdı. 10 mindən çox əhalisi, böyük təsərrüfatı var idi. Bolqar bolşeviki Kirovun adını daşıyan sovxoz rayonda o dönəmin ən varlı təsərrüfatı sayılırdı.
Sovxoz üzümçülüklə məşğul idi. İldə dövlətə on minlərlə ton üzüm məhsulu verirdi. Ucu-bucağı görünməyən üzüm plantasiyalarında çalışan fəhlələr ayda minimum 100-120 manat maaş alırdılar. Bu da kəndlinin dolanışığı üçün yetərli olurdu. Həyətyanı sahəsindən, saxladığı mal-qarasından, toyuq-cücəsindən gələn gəliri də bunun üstünə əlavə etsək, deyə bilərəm ki, xatınlılar yaşayışlarından narazı deyildilər.
Sovet hökumətinin öz qanunları var idi. Kəndlinin həddi nə idi bu qanunlardan, qaydalardan kənara bir addım atsın. Bütün fəsillərdə sovxozun fəhləsi çöldə olurdu, üzümlüklərin becərilərək yüksək məhsul verməsi üçün çalışırdı. Kənd demək olar ki, böyüklüyü ilə nəinki rayonun, hətta respublikanın digər rayonlarının bir çox kəndindən fərqlənirdi. Buna görə də 80-ci illərin ikinci yarısında Xatınlıya dövlət rəsmi olaraq qəsəbə adı vermişdi.
Amma Xatınlı bu adı çox daşıya bilmədi. Xatınlı sovetliyi dağıldı, hər kənd ayrılıqda "müstəqilliyinə qovuşdu". "Azadlığa" çıxmış Xatınlı, Qaraxanlı, Qədirli və Cilovdarlı kəndlərinin özünün ayrıca idarəetmə strukturları fəaliyyətə başladı. Halbuki bu kəndləri bir-birindən ayıran geniş bir məsafə belə yoxdu. Küçənin bir tərəfi bu kəndin, digər tərəfi isə o biri kəndin ərazisinə düşür...
Tarixin sərt sınaqları Xatınlının inkişaf yolunu müəyyən müddət ləngitsə də, onun gələcəyə inamını sarsıda bilmədi. Bu torpağın zəhmətkeş insanları dəyişən dövrlərin çətinliklərini arxada qoyaraq kəndin yenidən dirçəlməsi və müasirləşməsi üçün var gücləri ilə çalışdılar. Xatınlı kəndinin iqtisadi həyatında kənd təsərrüfatı mühüm yer tutur. Əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan sakinlər zəhmətsevərlikləri ilə seçilir, məhsuldar fəaliyyətləri nəticəsində həm ailələrinin rifahını təmin edir, həm də rayonun iqtisadi inkişafına öz töhfələrini verirlər. Torpağa bağlılıq və halal əmək kənd sakinlərinin əsas həyat prinsiplərindən biridir.
Kənddə aparılan abadlıq və quruculuq işləri onun simasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Müasir yolların salınması, infrastrukturun yenilənməsi, sosial obyektlərin yaradılması sakinlərin rahat yaşayışına xidmət edir. Bu yeniliklər kəndin inkişafına yeni nəfəs gətirib, əhalinin rifahının yüksəlməsinə şərait yaradıb. Xatınlı kəndinin sakinləri öz zəhmətkeşliyi ilə tanınırlar. Kənd təsərrüfatı, əkinçilik və heyvandarlıq burada yaşayan insanların əsas məşğuliyyət sahələrindəndir. Torpağa bağlılıq, halal zəhmət və işgüzarlıq kənd əhalisinin həyat tərzinin ayrılmaz hissəsidir. Hər bir ailə öz əməyinin bəhrəsini görərək kəndin iqtisadi inkişafına töhfə verir.
Kənddə həyata keçirilən abadlıq və quruculuq işləri ilə yanaşı, aqrar sahənin inkişafı da regionların sosial-iqtisadi yüksəlişində mühüm rol oynayır və bu baxımdan dövlət tərəfindən məqsədyönlü tədbirlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada abadlıq və quruculuq işlərinin yaratdığı sosial-iqtisadi dinamika aqrar sahənin inkişafı ilə sıx şəkildə bağlıdır və bu istiqamətdə dövlət siyasəti kənd təsərrüfatının dayanıqlı inkişafına yeni imkanlar açır. Məlumdur ki, kənd təsərrüfatının inkişafı, ərzaq təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi və aqrar sahədə rəqabətqabiliyyətli istehsalın genişləndirilməsi Azərbaycanda dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindəndir. Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı" da məhz bu hədəflərə uyğun olaraq məhsuldarlığın artırılmasını əsas məqsəd kimi müəyyənləşdirir. Bu dövlət proqramının hədəfləri Xatınlı kəndində də özünü aydın göstərir. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan sakinlər üçün yaradılan yeni imkanlar, xüsusilə müasir aqrar texnologiyaların tətbiqi və təsərrüfatçılıqda innovativ yanaşmaların genişlənməsi Xatınlıda istehsalın səmərəliliyini artırır. Eyni zamanda kənd əhalisinin əsas məşğulluq sahələrindən olan əkinçilik və heyvandarlıqda məhsuldarlığın yüksəldilməsi istiqamətində görülən işlər yerli fermerlərin fəaliyyətinə yeni stimul verir. Bu proseslər Xatınlının aqrar potensialının bir qədər də güclənməsinə, kənd əhalisinin rifahının yüksəlməsinə və bölgənin ümumi inkişaf dinamikasına müsbət təsir göstərir.
***
Tovuz sərhəd rayonu olsa da, kəndimiz arzuedilməz qonşulardan xeyli uzaqda yerləşir. Burada yer-göy od tutub yanmasa da, Birinci Qarabağ müharibəsinin qızğın vaxtlarında bəzən uzaqdan atılan topların mərmisi kəndə düşüb, torpaq "qrad yağışında islanıb". Amma kənd bütövlükdə müharibə ocağına çevrilməyib. Kəndin oğlanları isə sərhəddə keşik çəkib, Qarabağda döyüşüb şəhid olublar. 4 günlük Tovuz döyüşlərinin və 44 günlük Vətən müharibəsinin də şəhidi və qazisi var kəndimizdə. Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Yaşar Əhmədov Azərbaycan Ordusunun Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin giziridir. Murov döyüşlərində, həmçinin Cəbrayıl, Hadrut və Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə fərqlənib. Bu qəhrəman oğulla kənddə hər kəs fəxr edir, qürur duyur. Elə ev var ki, divarından dörd şəhid şəkli asılıb. Bu, Kərimovlar ailəsinin ocağıdır: baba, oğul, nəvə və nəticə. Baba 1941-1945-ci il müharibəsinin qurbanı, oğul Birinci Qarabağ döyüşlərinin, nəvə atəşkəs dövrünün, nəticə isə 44 günlük Vətən müharibəsinin şəhididir. Dörd şəhid bir ailənin and yerinə çevrilib.
Mənim kəndim müharibə görməyib, amma Xatınlı 30 ilə yaxın döyüşüb. Zaman bu insanların ruhunu alıb, dövran qəlblərini sındırıb, çox arzularını çilik-çilik edib, sanki qaranlıq küncə sıxışdırmışdı. O illərdə həyat da sanki bu mübarizənin qalibi olmuş, xatınlıların çiyinlərinə ağır yük qoyaraq onları davamlı sınağa çəkmişdi. Analar oğullarını itirmişdilər: kimi müharibədə, kimi çörək dalınca getdiyi yad ellərdə, kimi də Rusiyanın uzaq şəhərlərində. Ağsaqqallar Rusiyanı bataqlığa bənzədirdilər, "oğullarımız bu bataqlıqdan çıxa bilmirlər" deyə gileylənərdilər. Cavan gəlinlər illərlə yol gözləyib, uşaqlar atalarının səsini eşitmədən, nəfəsini duymadan böyüyüblər. Türkiyəyə və Avropanın müxtəlif guşələrinə üz tutanların taleyi də bu ayrılıq hekayəsinə qarışdıqca kəndin yaşadığı nisgil daha qabarıq hiss olunurdu.
Amma bu gün Xatınlı artıq o köhnə Xatınlı deyil. Həsrətin yerini ümid, yorğun baxışların yerini gələcəyə inam əvəz edib. Kəndin küçələrində yenidən həyatın nəfəsi duyulur, uşaqların səsi eşidilir, insanların sabaha inamı hiss olunur. Zaman vaxtilə bu kənddən aldıqlarını geri qaytarmağa başlayıb. Xatınlı yenidən yaşayır, yenidən qurulur və yenidən öz insanlarının qürur mənbəyinə çevrilir.
Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri Xatınlının ərazisindən keçir. 2009-cu ildə BP şirkəti kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması məqsədilə Xatınlıya 226.000 dollar dəyərində qrant ayırmışdı. Pay torpaqlarının ərazisindən boru kəməri keçən kənd sakinlərinə həmin vəsaitdən müəyyən məbləğ ödənilmişdi. Əhali qısa müddət ərzində bu pullar hesabına zəruri ehtiyaclarını qismən də olsa qarşılamışdı. Lakin sonradan bu proses kənd həyatında gözlənilən davamlı inkişafı təmin etməmiş, əksinə, müəyyən sosial asılılıq hissinin formalaşmasına da yol açmışdı. Bəlkə də elə bu səbəbdən kəndlilər bir müddət özlərinə ayrılmış torpaqları əvvəlki kimi becərməmişdilər. Əslində isə kəndlini qınamaq da asan deyildi. Bunun müxtəlif səbəbləri var idi. Əkinçilik və becərmə xərclərinin yüksək olması torpaqlardan səmərəli istifadəni çətinləşdirirdi. Sovet dövründə kimyəvi dərmanlarla zəhərlənən torpaqların bərpası kəndlilər üçün əlavə xərc tələb edirdi. Xatınlının torpaqları susuzluqdan çat-çat olmuş, uzun müddət boş qalan sahələrdə alaq otları və yabanı bitkilər kök atmışdı. Suvarma suyu bu kənddən demək olar ki, çəkilmişdi. Rayonun keçmiş rəhbərliyinin bu məsələyə laqeyd yanaşması isə vəziyyəti daha da ağırlaşdırmışdı.
Amma bu gün kəndin mənzərəsi xeyli dəyişib. Kəndə su xətti çəkilib, küçələrdə su kranları quraşdırılıb. Demək olar ki, hər ev su ilə təmin olunub. Həmin suyun içməyə yararlılığı tam təmin olunmasa da, əsasən əkinçilik və təsərrüfat işlərində sakinlərin böyük ehtiyacını qarşılayır. Üstəlik arxlarda əvvəlki illərlə müqayisədə daha bol su axını müşahidə olunur. Bu isə torpaqların canlanmasına, əkin sahələrinin daha səmərəli istifadə olunmasına şərait yaradır. Uzun illər su qıtlığından əziyyət çəkən kənd üçün bu dəyişikliklər yeni ümidlər və kənd təsərrüfatında canlanma deməkdir. Sovetlər dönəmindəki geniş üzüm plantasiyaları artıq əvvəlki kimi mövcud deyil. Yüzlərlə hektarı əhatə edən həmin üzümlüklərin yerində bu gün "Təzə məhlə" adlanan yaşayış massivi formalaşıb. Burada əsasən gənc ailələr məskunlaşıb, yeni həyat qurub və kəndin demoqrafik mənzərəsinə canlılıq gətiriblər.
Keçmişdə inşa edilmiş birmərtəbəli evlərin yanında bu gün çoxsaylı iki mərtəbəli müasir evlər yüksəlir. Həmin evlər yalnız xarici görünüşü ilə deyil, daxili şəraiti ilə də diqqət çəkir. Ən müasir məişət texnikası və avadanlıqlar kənd həyatına rahatlıq və komfort gətirib. Kompüter texnologiyalarının və internetin inkişafı kənd həyatında da öz təsirini göstərib. Bu gün Xatınlıda uşaqdan böyüyə qədər hər kəs informasiya texnologiyalarından istifadə edir, internetsiz həyatı isə artıq təsəvvür etmək çətinləşib. Eyni zamanda kənddə elektrik enerjisi və təbii qaz təminatı da sabit şəkildə fəaliyyət göstərir ki, bu da əhalinin gündəlik yaşayışını daha da asanlaşdırır.
İndi Xatınlı keçmişin ağrılarını arxada qoyaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Zamanın sərt sınaqlarından keçən bu kənd həm tarixi yaddaşını qoruyur, həm də müasir həyatın tələblərinə uyğun şəkildə yenilənir. İnsanların üzündə ümid və sabaha inam, həyatında isə sabitlik hiss olunur. Xatınlı zəhmətin və dirçəlişin simvoluna çevrilib. Burada keçmiş unudulmur, amma gələcək daha böyük inamla qurulur. Bu torpaq öz insanları ilə birlikdə yaşayır, inkişaf edir və gələcəyə doğru inamla addımlayır.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
