Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onlar təkcə yazdıqları kitablarla deyil, həm də yetişdirdikləri nəsillərlə, qoyub getdikləri mənəvi irslə yaşayırlar. Bu uca zirvələrdən biri, adı çəkiləndə hər kəsin simasında doğma bir təbəssüm yaradan, "müəllimlər müəllimi" professor Mir Cəlal Paşayevdir. Ədibin irsi iki böyük sütun üzərində dayanır: ustad nasirlik və dərin alimlik.
Yazıçı əsərlərində cəmiyyətin ən alt qatlarında yaşayan, zəhməti ilə çörək qazanan sadə insanların daxili aləmini böyük bir sevgi ilə oxucuya təqdim edir. Mir Cəlal müəllimin yaradıcılığında satira və yumor heç vaxt öldürücü, alçaldıcı olmamışdır. O, insanın qüsuruna gülərkən belə ona bir qapı saxlayırdı - islah olmaq qapısı. Onun gülüşü, əslində, cəmiyyəti mənəvi təmizliyə çağıran bir güzgü idi.
Mir Cəlal müəllimi xatırlayan hər bir tələbəsi onun Bakı Dövlət Universitetinin auditoriyasına daxil olmasını xüsusi bir ehtiramla qeyd edir. O, kürsüyə sadəcə mühazirə oxumaq üçün deyil, bir mənəviyyat dərsi keçmək üçün qalxardı. Onun səsi alçaqdan gəlsə də, auditoriyada hamı nəfəsini dərib onu dinləyərdi. Çünki, o ədəbiyyatı rəqəmlər və tarixlərlə deyil, ruhla, sevgi ilə izah edirdi.
Yazıçının xatirələrdə bu qədər dərin iz qoymasının əsas səbəbi sahib olduğu misilsiz təvazökarlıq idi. Böyük bir alim, onlarla kitabın müəllifi olmasına baxmayaraq, hər kəslə öz dilində danışmağı bacarırdı. Mir Cəlal müəllim üçün insan faktoru hər şeydən uca idi. O, tələbələrinin həm elmi rəhbəri, həm də çətin anlarında pənah apardıqları böyük dostu idi.
"Yaxşı yazıçı olmazdan əvvəl, yaxşı insan olmaq lazımdır" prinsipi onun bütün yaradıcılığının və müəllimlik fəaliyyətinin manifesti idi. Mir Cəlal Paşayevin xatirəsi həm də bir ailə başçısı kimi ucadır. Ədibin "Mənim ən böyük əsərim ailəmdir" kəlamı bu gün də dillər əzbəridir. Bu işıq onun övladlarının, nəvələrinin simasında bu gün də Azərbaycanın dövlətçilik, elm və mədəniyyət tarixində parlaq şəkildə davam edir. Onun qoyduğu tərbiyə və mənəviyyat işığı nəsilləri birləşdirən bir körpüdür.
Mir Cəlal Paşayevin pedoqoji fəaliyyəti onun həm elmi, həm də bədii yaradıcılığı qədər möhtəşəmdir. O sadəcə bir yazıçı deyil, həm də Azərbaycanın ali təhsil sistemində silinməz izlər qoymuş bir alim-pedaqoq olmuşdur.
Mir Cəlal Paşayev Azərbaycan ədəbiyyatının nəhəng simalarından biri olmaqla yanaşı, onun yaradıcılıq ruhunun formalaşmasında Gəncə mühiti xüsusi və əvəzedilməz bir rol oynamışdır. O, əslən Cənubi Azərbaycandan olsa da, uşaqlıq və gənclik illərinin ən mühüm dövrü məhz bu qədim şəhərlə bağlıdır. Ədibin şəxsiyyət və ziyalı kimi yetişməsində Gəncənin akademik və mədəni ab-havası təməl daşı olmuşdur. Ədibin "Açıq kitab" və "Dirilən adam" romanlarında Gəncənin 20-30-cu illər mənzərəsi, insanların məişəti, psixologiyası və dövrün ictimai-siyasi ziddiyyətləri ustalıqla təsvir olunub. Qəhrəmanları çox vaxt Gəncə mühitinə xas olan səmimiyyəti, zarafatcıllığı, eyni zamanda mərdliyi daşıyırlar. Yazıçı sonralar Bakıda yaşayıb yaratsa da, Gəncənin ədəbi irsinə (xüsusilə Nizami Gəncəvi) münasibəti elmi səviyyədə davam etmişdir. O, Nizami yaradıcılığının tədqiqində və təbliğində fəal iştirak etmiş, Gəncənin yetişdirdiyi dühalara həmişə böyük ehtiramla yanaşmışdır. Mir Cəlal müəllim üçün Gəncə - Nizami yurdu idi və o, öz yaradıcılığında bu uca irsin mənəvi varisi olmağa çalışırdı.
Mir Cəlal Paşayevin oğlu akademik Arif Paşayev də həmişə xatirələrində atasının Gəncəyə olan bağlılığını belə ifadə edir: "Atam Gəncəni çox sevirdi. Onun üçün bu şəhər təkcə gənclik illərinin xatirəsi deyil, həm də mənəvi saflıq və ilham mənbəyi idi".
Ədib yazdığı "Bir gəncin manifesti" romanında da hər nə qədər Bakıdakı inqilabi proseslərdən və sosial ədalətsizlikdən bəhs etsə də, əsərin ruhunda və personajların xarakterologiyasında Gəncə mühitinin silinməz izlərini əks etdirmişdir. Yazıçı yaratdığı Bahar obrazında da Azərbaycan gəncinin mərdliyi, sözü bütövlüyü və haqsızlığa qarşı barışmazlığını əks etdirmişdir. Bu romanda sübut edir ki, insan harada yaşayırsa yaşasın, onun "manifesti" (yəni həyat amalı) uşaqlıq və gənclik illərində nəfəs aldığı mühit tərəfindən yazılır. "Bir gəncin manifesti" Mir Cəlalın Bakıdakı qələmi ilə Gəncədəki qəlbinin ortaq məhsuludur. Əsərdəki saflıq, əslində, ədibin öz ömrünün manifesti idi.
Bu gün Mir Cəlal müəllim fiziki olaraq aramızda olmasa da, onun ruhu yazdığı əsərlərdə, araşdırdığı Füzuli qəzəllərində və Azərbaycan elmini idarə edən şagirdlərin yaddaşlarında yaşayır. O, Azərbaycan ədəbi-elmi mühitində təkcə böyük yazıçı və alim kimi deyil, həm də əfsanəvi "Mir Cəlal müəllim" kimi qalıb.
Xatirələrin işığında baxanda görürük ki, o sadəcə bir yazıçı və ya alim deyilmiş, Azərbaycanın mənəvi simasını formalaşdıran nadir şəxsiyyətlərdən biri imiş. Unudulmaz Mir Cəlal müəllim hər zaman ehtiramla anılacaq bir insanlıq dərsi qoyub getdi. Onun işığı hələ çox nəsillərin yolunu aydınlaşdıracaq.
Ellada TAĞIYEVA,
Gəncədəki Mir Cəlal Paşayev Ev-Muzeyinin elmi işçisi
jpg_1776976710.jpg)
