“Sirli gedişlər” romanında insan taleyi və bədii konsepsiya

 Müasir türk xalqları ədəbiyyatında mühüm istiqamətlərdən biri fərdin taleyinin cəmiyyətdəki sosial dəyişikliklər, milli dəyərlər və mənəvi prinsiplərlə əlaqəli şəkildə təsvir edilməsidir. Xüsusilə insanın sosial mühitdə formalaşması, təhsil vasitəsilə həyat imkanlarını genişləndirməsi, peşə fəaliyyəti ilə mənəvi məsuliyyət arasındakı münasibət müasir nəsrdə yeni məzmunla özünü göstərir. Bu baxımdan Lətifə Orujun “Sirli Gedişlər” romanının bədii təbiəti diqqətəlayiqdir.

Romanın süjet xəttində bir ailənin, daha dəqiq desək, yeddi bacının həyat yolu geniş şəkildə əhatə olunur. Əsərin mərkəzi obrazı Leyladır. O, sadə ailədə böyüyür, müxtəlif sosial və maddi çətinliklərə baxmayaraq ali təhsil almağa can atır, hüquqşünaslıq peşəsini seçir və sonradan peşəkar vəkil kimi formalaşır. Yazıçı Leylanın taleyi vasitəsilə insanın məqsədinə çatmasında təhsilin, əməyin, əzmkarlığın və mənəvi prinsiplərin əhəmiyyətini göstərir.

 Əsərin annotasiyasında da yeddi qızın kasıb ailədə böyüməsi, öz əməyi, zəhməti və təhsili sayəsində ali təhsil alaraq müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərməsi romanın əsas xətlərindən biri kimi təqdim olunur. Bununla yanaşı, onların həyat çətinliklərinə təhsil, xeyirxahlıq, qanuna hörmət və insanlıq vasitəsilə qarşı durmaları əsərin ideya məzmununun əsasını təşkil edir.

 Romanı ədəbi baxımdan fərqləndirən mühüm xüsusiyyət əsərin adına çevrilmiş “sirli gedişlər” metaforasıdır. Bu anlayış birbaşa şahmat oyunu ilə bağlı olsa da, romanın inkişafı boyunca insan həyatının gözlənilməz dəyişikliklərini, qərarlarını, seçimlərini və onların nəticələrini ifadə edən geniş mənalı simvola çevrilir. Buna görə də əsərə yalnız sosial və ya ailə romanı kimi yanaşmaq onun bədii quruluşunu tam şəkildə açmır. Romanda ailə tarixi, qadın taleyi, hüquqi şüur, təhsil, peşə etikası və şahmat fəlsəfəsi bir-biri ilə əlaqələndirilir.

 Bu məqalənin məqsədi “Sirli Gedişlər” romanında insan taleyinin bədii təsvir xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək, Leyla obrazının ideya funksiyasını, təhsil və əmək konsepsiyalarını, ədalət məsələsini və şahmat motivinin simvolik mənasını ədəbiyyatşünaslıq baxımından təhlil etməkdir.

 Romanın əsas süjet xətti Leylanın həyatı ilə sıx bağlıdır. Qəhrəmanın şəxsiyyət kimi formalaşması uşaqlıq dövründən başlayaraq tələbəlik həyatı, peşə fəaliyyəti, ailə məsuliyyəti və ictimai mühitlə mürəkkəb münasibətlər mərhələləri vasitəsilə inkişaf edir. Belə quruluş qəhrəmanı yalnız bir zaman çərçivəsində göstərməyə deyil, onun dünyagörüşündəki təkamülü izləməyə imkan verir.

 Leylanın xarakterini açan ilk mühüm xüsusiyyətlərdən biri onun gələcəyini özü seçməyə çalışmasıdır. Anası Səriyyə qız övladına müəllimlik və ya həkimlik peşəsinin daha uyğun olduğunu düşünürsə, Leyla hüquqşünas olmağı özünün əsas arzusu kimi qəbul edir. Bu epizodda ənənəvi sosial təsəvvürlə fərdin azad seçimi arasındakı ziddiyyət müşahidə olunur.

 Burada müəllif qəhrəmanın peşə seçimini sadəcə peşə yönümü məsələsi səviyyəsində saxlamır. Hüquqşünas olmaq Leyla üçün həyat idealına çevrilir. Onun düşüncəsinə görə, peşə yalnız insanın özünə deyil, ailəsinə və cəmiyyətə fayda verməsinin yoludur. Buna görə də qəhrəmanın peşə seçimi onun mənəvi dünyagörüşü ilə sıx əlaqələnir.

 Leylanın ali təhsilə gedən yolunun asan olmaması da mühüm məqamdır. O, hüquq fakültəsinə daxil olmaq üçün bir neçə dəfə cəhd edir və uğursuzluqlara baxmayaraq məqsədinə çatır. Daha sonra universiteti yüksək nəticə ilə bitirərək vəkillik fəaliyyətinə başlayır. Bu xətt vasitəsilə əsərdə insanın sosial vəziyyətindən daha çox məqsədyönlülüyünə və təhsilə can atmasına üstünlük verilir.

 Qəhrəmanın formalaşmasında ailənin təsiri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Atası Oqtay və anası Səriyyənin ali təhsili olmasa da, övladlarını oxutmaq arzuları güclüdür. Səriyyə uşaqlarının dərs oxuma rejiminə nəzarət edir, təhsili gündəlik vərdişə çevirməyə çalışır. Bu səhnələr vasitəsilə müəllif təhsili yalnız məktəb və ya universitet mühiti ilə əlaqələndirmir, onun əsasının ailə tərbiyəsi tərəfindən qoyulduğu fikrini ifadə edir.

 Beləliklə, Leyla obrazı “hazır” şəxsiyyət kimi təqdim olunmur. Onun peşəkar və mənəvi siması yoxsulluq, sosial maneələr, ailə tərbiyəsi, fasiləsiz təhsil və həyat təcrübəsi vasitəsilə tədricən formalaşır.

 Romanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri təhsil ideyasının yalnız bir qəhrəmanın taleyi ilə məhdudlaşmamasıdır. Leylanın bacıları da ali təhsil alır və müxtəlif peşə sahələrində fəaliyyət göstərirlər. Bununla bir ailənin sosial və mənəvi yüksəliş tarixçəsi yaradılır.

 Yeddi qız obrazının əsərdə təqdim olunması simvolik xarakter də daşıyır. Sosial imkanları məhdud, valideynləri ali təhsil almamış bir ailənin qızlarının hər birinin təhsil vasitəsilə cəmiyyətdə öz yerini tapması romandakı əsas optimist ideyalardan birini formalaşdırır.

 Leyla bu prosesdə yalnız böyük bacı kimi deyil, həm də bacılarının sosial formalaşmasına təsir edən şəxs kimi görünür. Onun şəxsi uğuru sonrakı qızlara nümunə olur. Beləliklə, əsərdə təhsilin nəsildən-nəslə və ya bir ailə üzvündən digərinə ötürülən sosial gücü təsvir edilir.

 Müəllif konsepsiyasında təhsil yalnız maddi gəlirə aparan vasitə deyil. O, insanın dünyagörüşünü formalaşdıran, peşə məsuliyyətini artıran və cəmiyyətə faydalı xidmət göstərməsinə imkan verən bir dəyərdir.

 Romanda əmək və təhsil bir-birindən ayrılmır. Qəhrəmanların uğuru təsadüfi şansın nəticəsi kimi göstərilmir. Onların peşəkar yüksəlişinin əsasında valideynlərin halal əməyi, tərbiyə, əzmkarlıq və fasiləsiz axtarış dayanır. Buna görə də əsərin aksioloji sistemində “təhsil – əmək – əzmkarlıq – ictimai fayda” anlayışları bir-biri ilə bağlı dəyərlər kimi görünür.

 Leyla obrazının mühüm cəhətlərindən biri onun vəkillik fəaliyyətidir. Qəhrəman üçün hüquq peşəsi yalnız sosial status və ya gəlir mənbəyi deyil, ədaləti qoruma vasitəsidir. 

Romanda hüquqi mühit ideal sistem kimi göstərilmir. Əksinə, hüquq-mühafizə sahəsində bəzi əməkdaşların qanunu şəxsi maraqlara tabe etməsi, peşə məsuliyyətindən uzaqlaşması və hakimiyyətdən sui-istifadə etməsi kimi məsələlər qəhrəmanın həyat təcrübəsi vasitəsilə təqdim olunur. Belə bir mühitdə Leylanın peşə prinsiplərinə sadiqliyi onun xarakterini daha aydın müəyyənləşdirir.

 Onun ədalət uğrunda mübarizəsi yalnız xarici konfliktlər vasitəsilə deyil, peşə vicdanı məsələsi ilə də açılır. Qanunun mətnindəki norma ilə onu həyata keçirən insanın mənəvi məsuliyyəti arasındakı münasibət əsərdə bir neçə dəfə ön plana çıxır.

 Bu baxımdan Leyla hüquq normasını mexaniki şəkildə yerinə yetirən mütəxəssis deyil, qanunun insan taleyinə təsirini anlayan şəxsdir. Yazıçı qəhrəmanın fəaliyyəti vasitəsilə qanunun aliliyinin yalnız hüquqi institutlardan deyil, həmin sistemdə çalışan insanın peşəkar dürüstlüyündən də asılı olduğu fikrini inkişaf etdirir.

 Bu məsələ romanın humanist məzmununu daha da dərinləşdirir. Ədalət anlayışı əsərdə mücərrəd kateqoriya kimi deyil, konkret insan həyatına birbaşa təsir edən mənəvi və sosial dəyər kimi təqdim olunur.

 Romanın bədii quruluşunu anlamaqda əsərin adının xüsusi əhəmiyyəti vardır. “Gediş” sözü ilk növbədə şahmat oyunundakı hərəkəti ifadə edir. Lakin əsərdə onun semantik dairəsi genişlənərək insan həyatında qərar, seçim, gözlənilməz hadisə və taleyüklü dəyişiklik mənalarını qazanır.

 Şahmatda hər bir gediş sonrakı vəziyyətə təsir göstərir. Oyunçu yalnız bir anı deyil, bir neçə gedişdən sonra yaranacaq vəziyyəti də hesablamaya çalışır. Romandakı insan həyatı da bu məntiqlə müqayisə edilir. Qəhrəmanın qəbul etdiyi qərarın nəticəsi dərhal görünməyə bilər; bəzən əvvəlki hərəkətin nəticəsi uzun müddət keçdikdən sonra üzə çıxır.

 Bu paralel roman kompozisiyasını birləşdirən bədii prinsipə çevrilir.

 Əsərdə şahmat xəttinin əsas qəhrəmanı Rüfatdır. Onun şahmat yarışlarındakı yolu əsas sosial süjetin kənarında yerləşən əlavə hadisə deyil. Rüfatın şahmat dünyası vasitəsilə müəllif strateji düşüncə, səbir, rəqibin hərəkətini qabaqcadan görmək, məğlubiyyətə və qələbəyə psixoloji hazırlıq kimi xüsusiyyətləri insan həyatı ilə müqayisə edir.

 Şahmat taxtası beləliklə həyatın kiçik modeli rolunu oynayır. Oradakı fiqurların hərəkəti müəyyən qaydalara tabe olsa da, onların kombinasiyaları müxtəlifdir. İnsan həyatında da müəyyən sosial və mənəvi normalar mövcud olsa belə, konkret hadisələrin inkişafını hər zaman əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.

 “Sirli” sözü bu qeyri-müəyyənlik mənasını daha da gücləndirir. İnsan müəyyən qərar qəbul etsə də, onun həyatının sonrakı istiqamətinə özünün idarə edə bilmədiyi çoxsaylı amillər təsir göstərir. Buna görə də romanın adının dərinliyində tale ilə seçim, zərurətlə təsadüf, planla gözlənilməz dəyişiklik arasındakı mürəkkəb münasibət dayanır.

 Bu baxımdan “sirli gedişlər” yalnız əsərin adı deyil, romanın fəlsəfi açarıdır.

 Şahmat motivinin bədii funksiyasını bir neçə səviyyədə nəzərdən keçirmək olar.

 Birincisi, o, süjet səviyyəsində Rüfatın həyat yolu ilə əlaqəlidir. Şahmat yarışları qəhrəmanların müxtəlif ölkələrə və sosial mühitlərə çıxmasına imkan verir və romanın məkanını genişləndirir.

 İkincisi, şahmat psixoloji model kimi çıxış edir. Oyun zamanı qərar qəbul etmək, riskə getmək, rəqibin düşüncəsini qabaqcadan təxmin etmək, səhvi qəbul etmək və ya fürsətdən istifadə etmək kimi hərəkətlər əsərin əsas qəhrəmanlarının həyatda qarşılaşdıqları mənəvi seçimlərlə səsləşir.

 Üçüncüsü, şahmat kompozisiya metaforası rolunu oynayır. İlk baxışda bir-birindən uzaq görünən hadisələr – Leylanın uşaqlığı, təhsil yolu, vəkillik fəaliyyəti, ailə tarixi və Rüfatın şahmat yarışları – “gediş” konsepsiyası vasitəsilə vahid məna məkanında birləşir.

 Dördüncüsü, şahmat fəlsəfi simvol səviyyəsinə yüksəlir. Şahmatda qələbə yalnız bir fiqurun gücündən deyil, bütün fiqurların qarşılıqlı əlaqəsindən asılıdır. Romanda da insan uğuru yalnız fərdin bacarığı ilə izah edilmir. Leylanın formalaşmasına valideynlərinin tərbiyəsi, ailənin dəstəyi, təhsil, qarşılaşdığı insanlar, peşə mühiti və öz iradəsi birlikdə təsir edir.

 Deməli, romanın bədii dünyasında insan taleyi çoxsaylı “gedişlərdən” ibarət mürəkkəb bir sistemdir.

 “Sirli Gedişlər” romanındakı sosial ideyaların əsasında ailə konsepsiyası dayanır. Leylanın şəxsiyyətini ailədən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil.

 Oqtay obrazı zəhmətkeşlik, dürüstlük və məsuliyyət xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Onun təcili yardım avtomobilinin sürücüsü kimi peşə məsuliyyətini əks etdirən epizodlardan biri ağır vəziyyətdə olan xəstəyə həkimləri mümkün qədər tez çatdırmağa çalışmasıdır. Burada peşənin sosial statusundan daha çox insanın öz işinə münasibətdə məsuliyyət daşımasının vacibliyi görünür.

 Səriyyə obrazı vasitəsilə ana tərbiyəsinin başqa bir tərəfi açılır. Özü tam şəkildə təhsil ala bilməsə də, övladlarının təhsilinə xüsusi əhəmiyyət verməsi yerinə yetirilməmiş şəxsi arzunun növbəti nəslin həyat məqsədinə çevrilməsini göstərir.

 Bu iki obrazın tərbiyəvi təsiri Leylanın sonrakı həyatında aydın görünür. Atasının dürüstlüyü və məsuliyyəti, anasının təhsilə hörməti qəhrəmanın peşə etikasının mənəvi əsasını təşkil edir.

 Buna görə də əsərdə ailə yalnız məişət mühiti funksiyasını daşımır. O, insanın mənəvi prinsiplərinin formalaşdığı ilk sosial məkandır.

 Romanın ədəbi-sosial əhəmiyyəti qadın obrazları sistemində də özünü göstərir. Yeddi qızın hamısının təhsilə və peşəkar həyata can atması ənənəvi cəmiyyətdə qadının sosial rolu məsələsini ön plana çıxarır.

 Leyla bu sistemin mərkəzi obrazı olsa da, əsərdə qadının sosial fəallığı yalnız onun obrazı ilə məhdudlaşmır. Bacılarının hər birinin təhsil alması, peşə sahibi olması və öz sahəsində formalaşması qadının ictimai məkandakı imkanlarının müxtəlif nümunələrini göstərir.

 Burada müəllif kişi və qadın arasındakı qarşıdurmanı əsərin əsas konfliktinə çevirmir. Əsas diqqət insanın qabiliyyətinə və onun imkanlarını reallaşdırmasına yönəldilir. Buna görə də qadın azadlığı ideyası romanda deklarativ şüar kimi deyil, qəhrəmanların həyat təcrübəsi vasitəsilə ifadə olunur.

 Xüsusilə qızların ali təhsil almasına ata və ananın dəstək verməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu vəziyyət qadının təhsil almasını ailə dəyərlərinə zidd hadisə kimi deyil, əksinə, həmin ailənin mənəvi nailiyyəti kimi təqdim edir.

 Bu baxımdan yeddi qızın taleyi ayrı-ayrı insanların bioqrafiyasından daha geniş məna qazanaraq təhsil vasitəsilə sosial yüksəlişə nail olmağın bədii modelini formalaşdırır.

 Əsərin nəql sistemində hadisəli nəsrə xas xüsusiyyətlər üstünlük təşkil edir. Müəllif qəhrəmanların həyatındakı bir çox hadisələri xronoloji ardıcıllıqla təqdim etməyə çalışır. Bu üsul Leylanın uşaqlıq çağından yetkin həyatına qədər uzun bir zaman mərhələsini əhatə etməyə imkan verir.

 Dialoq roman poetikasında mühüm rol oynayır. Qəhrəmanların baxışları yalnız müəllif təsviri ilə deyil, onların qarşılıqlı söhbətləri vasitəsilə də açılır. Məsələn, Leyla ilə anasının peşə seçimi haqqında söhbəti iki nəslin dünyagörüşündəki fərqi göstərməklə yanaşı, baş qəhrəmanın əzmkarlığını da nümayiş etdirir.

 Portret təsvirləri də qəhrəmanın xarakterini açmağa xidmət edir. İnsanın zahiri görünüşü çox vaxt onun daxili psixoloji xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirilir.

 Romanda müəllif mülahizələri və fəlsəfi geriçəkilmələrə də tez-tez rast gəlinir. İnsan taleyi, əmək, təhsil, yaxşılıq, ədalət, inam və həyat qanunauyğunluqları haqqında düşüncələr bəzən hadisələrin axınından ayrılaraq müstəqil mülahizə xarakteri alır. Bu xüsusiyyət əsərin ideya məzmununu birbaşa müəyyənləşdirməyə kömək etsə də, bəzi yerlərdə nəqlin dinamikasını zəiflədə bilər.

 Əsərə yazılmış ön sözdə də romanın həyat materialına əsaslandığı və dil-üslub baxımından redaktə yolu ilə təkmilləşdirilməsinə ehtiyac ola biləcəyi açıq şəkildə qeyd edilir. Buna görə də əsərin ədəbi təbiətini qiymətləndirərkən onun həyat faktı ilə bədii təxəyyülün qovuşduğu xüsusiyyətini nəzərə almaq lazımdır.

 Romanın əsas bədii nailiyyətini ayrı-ayrı üslubi vasitələrdən daha çox, bir neçə məna xəttini – ailə tarixini, qadın taleyini, hüquqi mühiti, təhsil ideyasını və şahmat simvolikasını – vahid konseptual sistemdə birləşdirməsində axtarmaq məqsədəuyğundur.

 Lətifə Orujun “Sirli Gedişlər” romanı fərdin həyat yolunu ailə, təhsil, əmək, peşə məsuliyyəti və sosial mühitlə əlaqəli şəkildə təsvir edən əsərdir. Romanın mərkəzi qəhrəmanı Leylanın uşaqlıq çağından peşəkar hüquqşünas kimi formalaşmasına qədər keçdiyi yol şəxsiyyətin özünüreallaşdırmasının bədii modelini yaradır. Onun həyatındakı çətinliklər və seçimlər vasitəsilə müəllif məqsədə çatmağın əsas şərtləri kimi təhsili, əzmkarlığı, vicdanlı əməyi və mənəvi prinsipə sadiqliyi ön plana çıxarır.

 Yeddi bacının taleyi əsərin sosial məzmununu genişləndirir. Onların ali təhsil alaraq müxtəlif peşələr üzrə cəmiyyətdə öz yerlərini tapmaları qadının sosial imkanları, ailə tərbiyəsi və təhsil vasitəsilə həyata keçirilən sosial dəyişiklik məsələlərini gündəmə gətirir.

 Leylanın vəkillik fəaliyyəti ilə bağlı epizodlar romana hüquqi-etik məzmun verir. Ədalət burada yalnız qanun normasının icrası deyil, insanın peşə vicdanını və vətəndaş məsuliyyətini əhatə edən bütöv mənəvi kateqoriya kimi təqdim olunur.

 Əsərin ideya-bədii bütövlüyünü formalaşdıran əsas vasitələrdən biri şahmat motividir. Şahmatdakı gedişlə insan həyatındakı qərar arasındakı paralel romanın müxtəlif süjet xətlərini birləşdirir. Bu baxımdan “sirli gedişlər” anlayışı taleyin gözlənilməz dəyişikliklərini, insanın seçimini və hər bir hərəkətin sonrakı həyata göstərdiyi təsiri ifadə edən konseptual metafora səviyyəsinə yüksəlir.

 Buna görə də romanın adını əsərin məzmununu ümumiləşdirən semantik mərkəz kimi qiymətləndirmək üçün əsas vardır. Həyat tam şəkildə şahmat taxtası ilə eyniləşdirilmir, lakin şahmat məntiqindən insanın hərəkətlə nəticə, seçimlə məsuliyyət, qələbə ilə məğlubiyyət arasındakı əlaqəni anlamasının bədii modeli kimi istifadə olunur.

 Nəticə olaraq, “Sirli Gedişlər” romanının bədii konsepsiyasının əsasında belə bir fikir dayanır: insan öz taleyinin bütün şərtlərini əvvəlcədən müəyyən edə bilməsə də, təhsil, əmək, mənəvi prinsiplər və şüurlu seçim vasitəsilə həyatının istiqamətinə təsir göstərə bilər. Bu ideya ailə tarixi, qadın şəxsiyyətinin formalaşması, qanun və ədalət məsələsi, eləcə də şahmat simvolikası vasitəsilə vahid bədii sistemə çevrilmişdir.

Şoqanxan Quttybayev
Fəlsəfə doktoru,
Abay adına Qazaxıstan Milli Pedaqoji Universiteti,
Qirabayev adına Qazax ədəbiyyatı və tədris metodikası kafedrasının müdiri