Alimlər hesab edirlər ki, bədənin bioloji saatının (sirkadian ritm) tənzimlənməsində temperatur da işıq qədər vacib rol oynaya bilər.
Yuxunun dərinliyindən tutmuş oyandıqdan sonra özümüzü nə dərəcədə gümrah hiss etməyimizə qədər temperatur gecə istirahətimizə ciddi təsir göstərir. Hətta bəzi alimlər daha irəli gedərək iddia edirlər ki, nə vaxt yatacağımızı müəyyən etmək baxımından temperatur işıq qədər əhəmiyyətli ola bilər.
Tədqiqatlara görə, yuxu vaxtları işıq və qaranlıq dövrləri ilə üst-üstə düşmür. Bunun əvəzinə, yuxu rejimi ətraf mühitin temperaturunun qalxıb-enməsi ilə uzlaşır.
Onilliklər ərzində əldə edilən sübutlar göstərir ki, yuxuya hazırlaşarkən bədənimizin daxili temperaturu aşağı düşməyə başlayır. Əksəriyyətimizdə bu azalma gecənin böyük hissəsi ərzində davam edir və temperatur adətən gündüz saatlarındakı maksimum səviyyədən gecəki minimum səviyyəyə qədər təxminən 1°C enir.
Berlin şəhərindəki Fənlərarası Yuxu Təbabəti Mərkəzinin yuxu üzrə mütəxəssisi və alim Sebastian Herberger bildirir ki, bu, insanların otaq kifayət qədər sərin olmadıqda niyə tez-tez daha qısa və keyfiyyətsiz yuxu ilə üzləşdiklərini izah etməyə kömək edir.
2007-ci ildə aparılan bir tədqiqatda tədqiqatçılar təsirini öyrənmək məqsədilə iştirakçıların yatdığı otağın temperaturunu dəyişdiriblər. Qrup iki fərqli yuxu şəraitini sınaqdan keçirib. Eksperimentlərdən birində onlara elə bir otaq təqdim olunub ki, burada temperatur saat 18:00-dan 22:00-a qədər 27°C-dən 24°C-yə düşüb, saat 03:00 ilə 07:00 arasında tədricən yenidən 27°C-yə qalxıb və gün ərzində həmin səviyyədə qalıb. Digər eksperimentdə isə onlar sabit 27°C temperatur olan otaqda yatıblar. Dəyişkən temperatur şəraitində yatdıqları zaman iştirakçılarda gecə ərzində melatonin səviyyəsi sabit 27°C-də yatanlarla müqayisədə daha yüksək olub. Bu hormon orqanizm tərəfindən təbii yolla istehsal olunur, onun səviyyəsi yuxu vaxtı yaxınlaşdıqda artır və adətən gecənin ortasında pik həddə çatır. O, orqanizmə sakitləşmək və yuxuya hazırlaşmaq barədə siqnal verir. Eyni qrup üzvləri yuxudan oyandıqdan sonra özlərini daha gümrah hiss ediblər. Tədqiqatçılar belə bir fərziyyə irəli sürüblər ki, biz təkamül prosesində alaqaranlıq və dan yeri sökülərkən baş verən təbii temperatur dəyişiklikləri şəraitində daha dərin yuxuya getmək xüsusiyyəti qazanmışıq.
Bununla belə, yuxuya getmək üçün tələb olunan ideal temperatur hələ dəqiq məlum deyil, həmçinin temperaturun bədən saatımıza və yuxu vaxtlarımıza nə dərəcədə təsir göstərə biləcəyi məsələsi hələ də müzakirə mövzusudur.
Oksford Universitetinin sirkadian neyroelm üzrə professoru və "Life Time" kitabının müəllifi Rassell Foster bildirir ki, yuxuya getməzdən əvvəl bədən temperaturumuzun aşağı düşməsinin əsas səbəbi sirkadian ritmdir.
Foster izah edir ki, temperatura təkcə bədən saatlarımız tərəfindən təsir edilmir, o, həm də bu saatların formalaşmasına kömək edən əlavə bir amil ola bilər.
Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr temperaturun bədən saatlarımızın tənzimlənməsinə kömək edə biləcəyi fikrini dəstəkləyən bəzi sübutlar təqdim edib.
Araşdırmalar göstərir ki, milçəklərdən tutmuş dəvələrə qədər müxtəlif növlərin sirkadian ritmlərini yalnız dəyişən temperatur dövrləri vasitəsilə tənzimləmək mümkündür. Alimlər, həmçinin bədən temperaturunun dəyişməsini simulyasiya etməklə insan hüceyrələrinin daxili saatlarını tənzimləməyə nail olublar. Amma heyvanlar və hüceyrələr üzərində aparılan tədqiqatların nəticələri mütləq şəkildə insanlara şamil edilə bilməz. Həmçinin temperaturun həqiqətən əsas "saat tənzimləyicisi" rolunu oynayıb-oynamadığını müəyyən etmək olduqca çətindir. Məsələn, əgər kiminsə isti havada yuxuya getməsi çətinləşirsə, bu, həmin şəxsin sirkad ritmi ilə heç bir əlaqəli olmaya bilər. Əksinə, bu vəziyyət sadəcə olaraq orqanizmin rahatlamaq üçün fizioloji baxımdan ehtiyac duyduğu amillərlə bağlıdır.
Kaliforniya Universitetinin Yuxu Tədqiqatları Mərkəzinin direktoru və neyroalim Cerom Sigel düşünür ki, temperatur işıqdan daha vacibdir. Onun fikrincə, bu amil müasir dövrdə insanların sağlamlığı üçün genişmiqyaslı nəticələrə malikdir.Alim iddia edir ki, gecə-gündüz sabit temperaturun saxlanıldığı evlərdə yaşamaq vərdişi müasir dünyada insanların üzləşdiyi yuxu problemlərinə səbəb olan amillərdən biridir.
Qeyd olunur ki, bununla bağlı daha çox araşdırmaya ehtiyac var.
Əsmər QARDAŞXANOVA,
“Azərbaycan”
