Azərbaycan da bu qlobal transformasiyanı milli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevirən ölkələr sırasındadır
XXI əsr bəşər tarixində yeni inkişaf mərhələsinin əsasını qoyub. Əgər ötən yüzilliklər sənaye inqilabı, enerji resursları və iri istehsal müəssisələri ilə xarakterizə olunurdusa, bu gün dünyanın inkişaf xəritəsini tamamilə fərqli meyarlar müəyyənləşdirir.
Artıq dövlətlərin qüdrəti təkcə təbii sərvətləri, hərbi potensialı və ya iqtisadi göstəriciləri ilə ölçülmür. Müasir dövrün ən böyük sərvəti informasiyadır. Bu informasiyanı toplayan, emal edən, qoruyan və səmərəli idarə edən dövlətlər gələcəyin liderlərinə çevrilirlər. Buna görə də rəqəmsallaşmanı texnoloji yenilik yox, müasir dünyanın inkişaf fəlsəfəsi kimi qəbul etmək lazımdır.
Süni intellekt, böyük verilənlər, bulud texnologiyaları, rəqəmsal hökumət, kibertəhlükəsizlik və innovasiya artıq iqtisadiyyatın ayrıca sahələri deyil, dövlət idarəçiliyinin, milli təhlükəsizliyin, təhsilin, səhiyyənin, sənayenin və bütövlükdə ictimai həyatın ayrılmaz hissəsidir. Yeni dövrdə üstünlük daha çox təbii resursa malik olanda yox, biliyi, texnologiyanı və innovasiyanı daha səmərəli idarə edən dövlətdə olacaq.
Azərbaycan da bu qlobal transformasiyanı milli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevirən ölkələr sırasındadır. Son illərdə həyata keçirilən islahatlar, qəbul olunan strateji sənədlər və müasir idarəetmə mexanizmləri göstərir ki, rəqəmsal inkişaf artıq dövlət siyasətinin prioritetlərindən biridir. Bu istiqamətdə atılan addımlar Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin əsas konturlarını formalaşdırır.
Bu baxımdan iyunun 29-da Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın sədrliyi ilə keçirilən Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İlk baxışdan bu, növbəti işgüzar toplantı təsiri bağışlaya bilərdi. Əslində isə həmin iclas ölkəmizdə rəqəmsal inkişafın yeni mərhələsinin başladığını ifadə edən strateji hadisə idi. İclasda müzakirə olunan məsələlər informasiya texnologiyalarının tətbiqi ilə məhdudlaşmırdı, söhbət dövlət idarəçiliyinin müasirləşdirilməsindən, iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinin artırılmasından, insan kapitalının inkişafından, milli təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsindən və Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyinin formalaşdırılmasından gedirdi.
İclasda "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026-2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı"nın icra vəziyyəti, rəqəmsal inkişaf sahəsində qanunvericilik islahatları, təhsilin rəqəmsallaşdırılması, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi, kibertəhlükəsizlik, innovasiya ekosisteminin inkişafı, startapların dəstəklənməsi və investisiyaların təşviqi kimi məsələlərin müzakirəyə çıxarılması təsadüfi deyildi. Onlar qarşıdakı onilliklərdə Azərbaycanın inkişaf trayektoriyasını müəyyən edəcək strateji istiqamətlərdir. Mehriban xanım Əliyeva çıxışında vurğuladı ki, "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026-2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" şuranın fəaliyyətinin əsas istiqamətidir. Dövlət idarəçiliyində rəqəmsallaşmanın, süni intellektin, kibertəhlükəsizliyin və innovasiya ekosisteminin inkişafının prioritet kimi müəyyənləşdirilməsi, bütün qərarların Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun qəbul edilməsinin vacibliyinin önə çəkilməsi ölkəmizin rəqəmsal inkişaf modelinin əsas ideoloji xəttini müəyyənləşdirir. Çünki texnologiya məqsəd deyil. Əsas məqsəd onu dövlətin güclənməsinə, vətəndaşın rifahına və milli maraqların qorunmasına xidmət etdirə bilməkdir.
Məhz buna görə rəqəmsallaşmanı yalnız kompüterlərin sayının artması və ya dövlət xidmətlərinin elektron formaya keçirilməsi kimi dəyərləndirmək doğru olmaz. Elektron xidmət rəqəmsallaşmanın nəticəsidir, mahiyyəti isə tamamilə fərqlidir. Rəqəmsallaşma idarəetmənin yeni fəlsəfəsidir. Bu fəlsəfə qərarların dəqiq məlumatlar əsasında qəbul edilməsini, dövlət xidmətlərinin daha çevik və şəffaf təşkilini, vətəndaş məmnunluğunun artırılmasını, resurslardan səmərəli istifadəni və idarəetmədə yeni keyfiyyət mərhələsinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Rəqəmsallaşma artıq gələcəyin layihəsi deyil, bu günün reallığıdır. Bu reallığı vaxtında qiymətləndirən dövlətlər sabahın iqtisadi, elmi və siyasi liderləri olacaqlar. Azərbaycanın seçdiyi yol da məhz bu strateji baxışa əsaslanır.
Rəqəmsal dövlət modelinin ən mühüm üstünlüklərindən biri vətəndaşa göstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsidir. Vaxtilə saatlarla növbələrdə gözlənilən xidmətlər bu gün bir neçə dəqiqə ərzində elektron qaydada həyata keçirilir. Müxtəlif dövlət qurumları arasında sənəd dövriyyəsinin rəqəmsallaşdırılması həm vaxt itkisini azaldır, həm də idarəetmənin səmərəliliyini artırır. Dövlət vətəndaşın vaxtına qənaət etdikcə, əslində, onun həyat keyfiyyətini yüksəldir.
Eyni zamanda rəqəmsallaşma şəffaflığın və hesabatlığın möhkəmləndirilməsinin ən təsirli vasitələrindən biridir. Avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri, elektron nəzarət mexanizmləri və rəqəmsal xidmətlər insan müdaxiləsini minimuma endirir, sui-istifadə imkanlarını məhdudlaşdırır və cəmiyyətin dövlət institutlarına inamını gücləndirir. Elə buna görə də inkişaf etmiş ölkələr rəqəmsal transformasiyanı yalnız iqtisadi deyil, həm də institusional inkişafın əsas şərtlərindən biri hesab edirlər.
Rəqəmsal transformasiya yalnız dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması ilə məhdudlaşmır, onun yeni mərhələsi artıq süni intellekt texnologiyalarının geniş tətbiqi ilə xarakterizə olunur. Dünyada baş verən proseslər göstərir ki, süni intellekt yaxın gələcəkdə iqtisadi inkişafın, dövlət idarəçiliyinin və elmi tərəqqinin əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevriləcək. Artıq bu texnologiyalar səhiyyədə xəstəliklərin erkən diaqnostikasından tutmuş kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın proqnozlaşdırılmasına, sənayedə istehsal proseslərinin optimallaşdırılmasından nəqliyyatda ağıllı idarəetmə sistemlərinin qurulmasına qədər həyatın bütün sahələrində yeni imkanlar yaradır.
Bu baxımdan Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasında süni intellektin strateji əhəmiyyətinin xüsusi vurğulanması təbii idi. Burada əsas məqsəd yeni texnologiyaların tətbiqi ilə yanaşı, həm də onların Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun inkişaf etdirilməsi, dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin artırılması və milli rəqabət qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsidir. Çünki gələcəyin üstünlüyü texnologiyanı yaradan, inkişaf etdirən və milli maraqlara xidmət etdirən dövlətlərin olacaq.
Sözsüz ki, rəqəmsal inkişaf yalnız yeni imkanlar yaratmır, eyni zamanda yeni məsuliyyətlər də doğurur. İnformasiya cəmiyyətində məlumat ən qiymətli resursa çevrildikcə, onun qorunması da strateji əhəmiyyət qazanır. Kiberhücumlar, şəxsi məlumatların qanunsuz əldə olunması, maliyyə sistemlərinə müdaxilə, dezinformasiyanın yayılması və süni intellekt vasitəsilə hazırlanan saxta rəqəmsal məzmun artıq qlobal təhlükəsizlik gündəliyinin əsas məsələlərindəndir.
Məhz buna görə ölkəmizdə milli kibertəhlükəsizlik ekosisteminin formalaşdırılması, dövlət qurumları arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi, kritik informasiya infrastrukturunun etibarlı müdafiəsi və qabaqlayıcı monitorinq mexanizmlərinin tətbiqi strateji prioritet kimi müəyyənləşdirilib. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər rəqəmsal dövlət quruculuğunun ayrılmaz hissəsidir. Çünki texnologiyanın gücü onun təhlükəsizliyi ilə ölçülür.
Rəqəmsal transformasiyanın digər mühüm istiqaməti isə məlumat resurslarının milli sərvət kimi idarə olunmasıdır. Müasir dünyada məlumat düzgün emal olunduqda iqtisadi qərarların qəbuluna, sosial proseslərin idarə olunmasına, elmi araşdırmaların inkişafına və dövlət siyasətinin formalaşdırılmasına xidmət edən strateji resursa çevrilir.
Milli data ekosisteminin yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif dövlət qurumlarında formalaşan məlumat bazalarının vahid prinsiplərlə idarə olunması, təhlükəsiz saxlanılması, qarşılıqlı inteqrasiyası və intellektual təhlili idarəetmənin keyfiyyətini yeni mərhələyə yüksəldir. Bu, təkcə texniki layihə deyil, milli təhlükəsizliyin, iqtisadi dayanıqlılığın və dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin əsas şərtlərindən biridir.
Bu gün bəşəriyyət V Sənaye İnqilabının astanasındadır. Əvvəlki sənaye inqilablarında əsas məqsəd fiziki əməyin məhsuldarlığını artırmaq idisə, yeni mərhələdə insan zəkası ilə süni intellekt arasında səmərəli əməkdaşlığın qurulması ön plana çıxır. Gələcəyin üstünlüyü kompüterlərin sürətində deyil, insan düşüncəsinin yaradıcılıq gücündə olacaq.
Azərbaycan da bu yeni mərhələyə öz zəngin elmi potensialı, milli intellektual resursları və güclü dövlət iradəsi ilə daxil olur. Prezident İlham Əliyevin müəyyən etdiyi inkişaf strategiyası, Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasında müəyyənləşdirilən prioritetlər, elm və təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatlar göstərir ki, ölkəmiz texnologiyanı məqsəd kimi deyil, insanın rifahına və dövlətin dayanıqlı inkişafına xidmət edən vasitə kimi qiymətləndirir. Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf modelinin əsas üstünlüyü də məhz bu yanaşmadır.
Elşən QƏNİYEV,
"Azərbaycan"
jpg_1782946307.jpg)
jpg_1783027946.jpg)
