Qarabağın baş tacı, Azərbaycanın incisi Şuşanın qoynunda neçə-neçə musiqiçi, xanəndə, bəstəkar yetişib. Musiqiyə sevgi və ehtiram sanki bu qədim şəhərin ruhuna hopub. Odur ki, Şuşada gözəl səsi ilə fərqlənmək, könülləri fəth etmək, sənətkar adını qazanmaq günü bu gün də asan deyil.
O, 1901-ci il avqustun 20-də belə bir şəhərdə dünyaya göz açıb. Əsl adı İsfəndiyar, soyadı Cavanşirdi. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşirin nəslindən idi. Atası Aslan ağa Cavanşir savadlı, musiqisevər insan olub. Onun evində qurulan musiqi məclislərinə tanınmış xanəndələr, şairlər, musiqiçilər toplaşar, muğamdan, şeirdən, sənətdən söz açardılar. İsfəndiyarın uşaqlığı da belə bir mühitdə keçib.
Onun qeyri-adi səsə malik olduğunu hələ kiçik yaşlarından biliblər. Xanəndə öz xatirələrində yazmışdır ki, səsim o qədər güclü idi, evdə oxuyanda rəflərdəki qablar sanki cingildəyirdi, ona görə evdən qaçıb, dağ başına çıxıb oxuyurdum ki, məni heç kəs eşitməsin.
İsfəndiyarın təkcə gözəl səsi olmayıb. Tarda da mahir ifa edib. Atası oğlunun musiqi sənətinə, xanəndəliyə meylini və istedadını görüb onu dövrünün məşhur xanəndəsi, muğam ustadı İslam Abdullayevin yanına aparıb. "Segah İslam" kimi tanınan sənətkardan İsfəndiyar Cavanşir muğamların sirlərini, xalq mahnılarının incəliklərini öyrənib. Ancaq Ağdamın Novruzlu kəndində keçirilən bir məclisdə yaşananlar İsfəndiyar Cavanşirin həyatında yeni səhifə açıb. Həmin gün məclisdə qrammofonda məşhur təbrizli xanəndə Əbülhəsən xan İqbal Azərin ifasında "Kürd-Şahnaz" muğamı səslənib. İfa məclisdəkiləri heyran edib. İslam Abdullayev İsfəndiyara üz tutaraq deyib: "İsfəndiyar, bəlkə sən də oxuyasan?" Gənc xanəndə əvvəlcə muğama bir daha qulaq asmaq istədiyini söyləyib. Sonra isə "Kürd-Şahnaz"ı özünəməxsus tərzdə ifa edib. Onun səsi məclisdəkiləri heyrətə gətirib. Məclisdəkilərdən biri heyranlıqla səslənib: "Əsl xan elə bu imiş!" İslam Abdullayev istedadlı yetirməsinə xeyir-dua verib: "Bu gündən sən oldun Xan". Beləcə, İsfəndiyar Cavanşir Xan Şuşinski kimi tanınıb, Azərbaycan muğam sənəti tarixinə bu adla təkrarsız səhifə yazıb.
O, xan nəslinin övladı idi. Amma başqa bir zamanda yaşayırdı. Xan, bəy, ağa adlarına qənim kəsilmiş sovet hakimiyyətinin qılıncının ən kəsərli vaxtları idi. İnsanları keçmişinə, bu adları daşımış, varlı-dövlətli olmuş ata-babalarına görə mühakimə edir, həbsxanaya salır, sürgünə göndərir, hətta güllələyirdilər. O, belə bir dövrün Xanı oldu. Ecazkar səsi, istedadı sayəsində qorxu-ürküsüz, kimsədən çəkinmədən Xan kimi yaşadı.
Muğam sənətimizin Xanının şöhrəti qısa zamanda Qarabağı aşdı. 1920-ci illərdə paytaxta gələn Xan burada ilk dəfə səhnəyə 1923-cü ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında çıxıb. Tezliklə Bakının zəngin mədəni mühitində yer tutub, daha geniş auditoriyalarda çıxış etməyə başlayıb. Xanəndənin repertuarı olduqca zəngin idi. O, "Bayatı-Qacar", "Mahur-Hindi", "Qatar", "Qarabağ şikəstəsi", "Heyratı" kimi muğamları özünəməxsus tərzdə, böyük məharətlə oxuyurdu. Onun ifasında Azərbaycan muğamları və xalq mahnıları yeni çalarda təqdim olunurdu.
Xan Şuşinski yalnız ifaçı deyildi, həm də bəstəkar idi. Onun "Qəmərim", "Şuşanın dağları" və başqa mahnıları bu gün də dillər əzbəridir.
Xan Şuşinskinin sənətini yüksək qiymətləndirən böyük şəxsiyyətlərdən biri də Üzeyir bəy Hacıbəyli olub. Üzeyir bəy sənətkara böyük ehtiramla yanaşıb, onun milli musiqimizin, muğam sənətimizin inkişafındakı xidmətlərini yüksək qiymətləndirib. 1926-cı ildə Üzeyir bəy Hacıbəylinin "Qaragöz" mahnısının ilk ifaçısı da Xan Şuşinski olmuşdu. 1934-cü ildə Tiflisdə keçirilən Zaqafqaziya xalqlarının birinci incəsənət olimpiadasında Xan Şuşinski böyük uğur qazanmış və birincilik mükafatına layiq görülmüşdür.
1930-cu illərin sonlarında bir çox ziyalı və sənət adamı kimi, Xan Şuşinski də böyük narahatlıq içərisində yaşamışdı. Milli düşüncəyə bağlılığı həmin dövrün sərt ideoloji mühitində birmənalı qarşılanmırdı. Bir müddət Xan Şuşinskinin kütləvi tədbirlərdə çıxışlarına məhdudiyyət qoyulmuşdu. Ancaq bu çətinliklər sənətkarı sənətdən küsdürməmişdi.
1943-cü ildə Xan Şuşinskiyə Xalq artisti fəxri adı verilib. O, bu fəxri ada birbaşa layiq görülən nadir sənətkarlardandır. Bu, ustad xanəndənin Azərbaycan musiqi mədəniyyəti qarşısındakı xidmətlərinə verilən yüksək qiymətin ifadəsi idi.
1944-cü ildə Xan Şuşinski Azərbaycan incəsənət ustalarının nümayəndə heyəti ilə İrana səfər edir. Tehran, Təbriz və digər şəhərlərdə keçirilən konsertlər böyük maraqla qarşılanır. Bu səfərin yaddaqalan hadisələrindən biri də vaxtilə İsfəndiyara "Xan" adının verilməsinə səbəb olan məşhur xanəndə Əbülhəsən xan İqbal Azərlə görüşü olur.
1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində yaradılan Muğam studiyasında dərs deməyə başlayan Xan Şuşinski bir müddət Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbində (indiki Azərbaycan Milli Konservatoriyası nəzdində Musiqi Kolleci) də müəllimliklə məşğul olub. O, tələbələrinə təkcə muğamların incəliklərini yox, səhnə mədəniyyətini, klassik poeziyanın mətninə münasibəti, ifa məsuliyyətini aşılayıb. Xan Şuşinskinin yetirmələri sonralar Azərbaycan muğam məktəbinin tanınmış nümayəndələri sırasında yer tutublar. Onların xatirələrində Xan Şuşinski sadə, təmkinli, vüqarlı, alicənab, ağayana kişi kimi qalıb.
Xan Şuşinski 1979-cu il martın 18-də vəfat edib. Ancaq böyük sənətkarların ömrü onların yaşadığı illərlə ölçülmür. Onların yaratdığı məktəb, yetişdirdiyi davamçıları və səsləndirdikləri əsərlər zamanın yaddaşında yaşayır.
Z.FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
