Azərbaycanın müasir şəhərsalma modeli qısa müddətdə
formalaşmış təsadüfi bir yanaşma deyil. Bu model dərin tarixi köklərə, sistemli
idarəçilik ənənələrinə və uzunmüddətli strateji baxışa əsaslanır. Bu konseptual
yanaşmanın əsas müəllifi isə Ulu Öndər Heydər Əliyev olub. Onun rəhbərliyi
dövründə formalaşan şəhərsalma siyasəti yalnız mövcud dövrün tələblərinə cavab
verməklə kifayətlənmyib, həm də gələcək onilliklər üçün davamlı və dayanıqlı
inkişaf istiqamətlərini müəyyən edib. Bu baxımdan Azərbaycanın urban inkişaf
modeli təkcə regional deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə maraq doğuran sistemli
bir yanaşma kimi çıxış edir.
Qarşıdakı günlərdə Bakı şəhərinin WUF13 kimi nüfuzlu beynəlxalq
platformaya evsahibliyi etməsi məhz həmin uzaqgörən strategiyanın uğurlu nəticəsidir.
Bu, eyni zamanda Azərbaycanın şəhərsalma sahəsində qazandığı təcrübənin və tətbiq
etdiyi innovativ modellərin beynəlxalq səviyyədə tanındığını göstərir.
Sovet dövründə şəhərsalmanın intibah mərhələsi
1969-1982-ci illər Azərbaycan tarixində yalnız iqtisadi
inkişaf deyil, həm də memarlıq və şəhərsalma baxımından yüksəliş dövrü kimi
yadda qalıb. Bu mərhələdə Bakı postsovet məkanında seçilən və planlı inkişaf
modeli ilə fərqlənən şəhərlərdən birinə çevrilib. Ümummilli Lider Heydər Əliyev
şəhərsalmanı, sadəcə, tikinti prosesi kimi deyil, milli kimliyin, mədəniyyətin
və estetik zövqün kompleks ifadəsi kimi dəyərləndirirdi.
Bu dövrdə paytaxtın Baş planı hazırlanaraq şəhərin sistemli
və mərhələli inkişafı təmin edildi. Yeni yaşayış massivləri - Günəşli, Əhmədli
və Yeni Yasamal kimi ərazilər məhz bu strateji planlamanın tərkib hissəsi kimi
layihələndirildi və urbanizasiya prosesinin sürətlənməsi nəzərə alınaraq genişmiqyaslı
tikinti işləri həyata keçirildi. Eyni zamanda sənaye zonaları ilə yaşayış əraziləri
arasında balansın qorunması, nəqliyyat axınlarının optimallaşdırılması və
sosial infrastrukturun inkişafı prioritet istiqamətlər kimi müəyyənləşdirildi.
Dənizkənarı zonaların abadlaşdırılması, yaşıllıq sahələrinin
artırılması və ictimai məkanların yaradılması şəhər mühitində həyat keyfiyyətini
əhəmiyyətli dərəcədə yüksəltdi. Bu yanaşma Bakının yalnız sənaye şəhəri deyil,
eyni zamanda yaşamaq üçün komfortlu urban məkan kimi formalaşmasına şərait
yaratdı.
Memarlıq baxımından bu dövr Bakının simasını dəyişən mühüm
tikililərlə yadda qaldı. Gülüstan Sarayı, Heydər Əliyev Sarayı (keçmiş
Respublika Sarayı) və Bakı Dövlət Sirki kimi obyektlər şəhərin mədəni həyatına
yeni dinamika gətirdi. Bu tikililər yalnız funksional obyektlər deyil, həm də
estetik baxımdan şəhərin vizual kimliyini formalaşdıran və milli memarlıq məktəbinin
inkişafını stimullaşdıran mühüm nümunələrdir.
Bakı Metropoliteni intensiv inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu.
Yeni stansiyalar istifadəyə verildi və onların dizaynında milli ornamentlərə
xüsusi yer ayrıldı. Xüsusilə "Nizami" metrostansiyası milli-mədəni
motivlərin müasir memarlıqla sintezinin parlaq nümunəsi kimi seçilir və bu
yanaşmanın davamlı xarakter daşıdığını nümayiş etdirir.
Şəhər mühitində milli yaddaşın qorunması da diqqət mərkəzində
idi. Nəriman Nərimanov, İmadəddin Nəsimi və Hüseyn Cavid kimi görkəmli şəxsiyyətlərin
abidələrinin ucaldılması yalnız estetik deyil, həm də ideoloji və mədəni
baxımdan əhəmiyyətli idi. Bu, şəhər məkanının tarixlə canlı əlaqəsini təmin
edirdi.
Müstəqillik dövründə şəhərsalmanın yeni mərhələsi
1990-cı illərin əvvəllərində baş verən siyasi və iqtisadi çətinliklər
şəhərsalma prosesinə də ciddi mənfi təsir göstərmişdi. Lakin Ulu Öndər Heydər
Əliyevin yenidən hakimiyyətə qayıdışı ilə bu sahədə keyfiyyətcə yeni mərhələnin
əsası qoyuldu və şəhərsalma siyasəti sistemli şəkildə bərpa edildi.
"Əsrin müqaviləsi" ölkəyə irihəcmli xarici
investisiyaların cəlb olunmasına geniş imkanlar yaratdı. Bu investisiyalar
yalnız iqtisadi inkişafı deyil, eyni zamanda şəhər mühitinin modernləşdirilməsini
də sürətləndirdi. Yeni biznes mərkəzləri, beynəlxalq standartlara uyğun hotellər
və diplomatik komplekslər Bakının qlobal şəhər kimi mövqeyini gücləndirdi.
Bu dövrdə şəhərsalma siyasətində mühüm dönüş nöqtələrindən
biri də tarixi irsin qorunması ilə müasir inkişafın uzlaşdırılması oldu. İçərişəhərin
UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi yolunda atılan addımlar,
Şirvanşahlar Saray Kompleksinin bərpası və digər tarixi abidələrin yenidən
qurulması bu siyasətin uğurlu nəticələrindəndir.
Eyni zamanda Bibiheybət məscidinin Ulu Öndərin tapşırığı ilə
yenidən inşa edilməsi dini-mədəni dəyərlərin bərpası və milli kimliyin gücləndirilməsi
baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Şəhərsalma strategiyasının əsas prinsipləri
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin şəhərsalma siyasəti bir neçə
fundamental prinsip üzərində qurulmuşdu və bu prinsiplər bu gün də aktuallığını
qoruyur:
- Milli üslubun qorunması - memarlıqda yerli ornamentlərə,
milli motivlərə və ənənəvi elementlərə üstünlük verilməsi şəhərin özünəməxsus
simasının qorunmasına xidmət edib.
- Sistemli yanaşma - şəhərsalma yalnız ayrı-ayrı obyektlərin
tikintisi deyil, bütöv urban sistemin formalaşdırılması kimi nəzərdən
keçirilib. Nəqliyyat, mühəndis infrastrukturu, ekologiya və sosial obyektlər
vahid konsepsiya əsasında planlaşdırılıb.
- Strateji baxış - uzunmüddətli inkişaf perspektivləri nəzərə
alınaraq şəhərin zonalaşdırılması və funksional bölgüsü həyata keçirilib. Bu
yanaşma sonrakı mərhələlərdə müasir memarlıq layihələrinin şəhər mühitünə
harmonik şəkildə inteqrasiyasına imkan yaradıb.
WUF13: Bakının beynəlxalq urbanistika mərkəzinə çevrilməsi
Bakı şəhərinin WUF13 kimi qlobal əhəmiyyətli tədbirə
evsahibliyi etməsi təsadüfi deyil. Bu forum şəhərsalma, dayanıqlı inkişaf və
urbanizasiya sahəsində dünyanın ən nüfuzlu platformalarından biri olmaqla
yanaşı, qabaqcıl təcrübələrin mübadiləsi üçün mühüm beynəlxalq platformadır.
Bakının bu foruma evsahibliyi etməsi onun artıq regional
deyil, qlobal urbanistika mərkəzlərindən birinə çevrildiyini göstərir. Müasir nəqliyyat
infrastrukturu, ictimai məkanların inkişafı, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi
və memarlıq müxtəlifliyi şəhərin beynəlxalq səviyyədə rəqabət qabiliyyətini əhəmiyyətli
dərəcədə artırır.
Müasir mərhələ: innovasiya və postmünaqişə urbanizasiya
modeli
Müasir mərhələdə Azərbaycanın şəhərsalma siyasəti Ulu Öndər
Heydər Əliyev tərəfindən müəyyənləşdirilmiş strateji xəttin ardıcıl davamı kimi
Prezident İlham Əliyev tərəfindən yeni məzmun və innovativ yanaşmalarla zənginləşdirilir.
Bu davamlılıq ölkənin urban inkişaf modelinə sabitlik və ardıcıllıq qazandırır.
Son illərdə həyata keçirilən layihələrdə "ağıllı şəhər"
və "ağıllı kənd" konsepsiyaları, rəqəmsal idarəetmə sistemləri,
"yaşıl enerji" həlləri və dayanıqlı nəqliyyat modelləri geniş tətbiq
olunur. Bu isə Azərbaycanın şəhərsalma siyasətini müasir qlobal trendlərlə
uzlaşdırır.
Postmünaqişə ərazilərində aparılan bərpa və yenidənqurma işləri
isə bu modelin ən innovativ istiqamətlərindən biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur
bölgələrində həyata keçirilən layihələr yalnız infrastrukturun bərpası deyil,
eyni zamanda tamamilə yeni urbanizasiya modelinin qurulması deməkdir.
Ağalı kəndi bu baxımdan "ağıllı kənd"
konsepsiyasının uğurlu tətbiq nümunəsidir. Burada innovativ texnologiyalar, alternativ enerji mənbələri və ekoloji
yanaşmalar bir arada tətbiq olunur.
Füzuli, Zəngilan,
Laçın və Şuşa şəhərlərində həyata keçirilən layihələr isə müasir urbanizasiya
prinsiplərinin kompleks tətbiqini nümayiş etdirir. Xüsusilə Şuşa şəhərinin bərpası
tarixi irsin qorunması ilə müasir inkişafın uğurlu sintezini əks etdirir. Bu isə
Ulu Öndər Heydər Əliyev məktəbinin prinsiplərinin davamlılığını bir daha təsdiqləyir.
Beləliklə,
müasir mərhələdə həyata keçirilən şəhərsalma siyasəti Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən
müəyyən edilmiş inkişaf kursunun müasir tələblərə uyğun şəkildə davam etdirilməsi
kimi xarakterizə olunur.
WUF13 Bakının keçdiyi uzun və ardıcıl inkişaf
yolunun məntiqi nəticəsidir. Bu yolun təməli Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən
qoyulub, bu gün isə müasir yanaşmalarla daha da zənginləşdirilir.
Müasir Bakı
yalnız Azərbaycanın paytaxtı deyil, həm də qlobal urbanizasiya proseslərində fəal
iştirak edən, innovativ yanaşmaları ilə seçilən və öz inkişaf modelini dünyaya
təqdim edən nümunəvi şəhərlərdən biridir. Qarabağda həyata keçirilən layihələr
isə bu modelin ən dinamik və perspektivli istiqamətini təşkil edir.
Kamilə
ƏLİYEVA,
Bakı Dövlət
Universitetinin kafedra müdiri, biologiya elmləri doktoru, professor
