Bir neçə il əvvələ qədər süni intellektin əməliyyat zamanı cərraha yol göstərməsi, rentgen və MRT görüntülərində insan gözündən yayınan dəyişiklikləri müəyyən etməsi, hətta yeni dərman molekullarının yaradılmasına kömək göstərməsi daha çox gələcəyin tibbi kimi təsəvvür edilirdi. Bu gün isə həmin gələcək artıq xəstəxanalara daxil olub.
Süni intellekt tədricən tibbi laboratoriyalardan real klinik praktikaya keçir və bəzi hallarda onun verdiyi məlumat insanın sağlamlığı, hətta həyatı üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bunun ən yeni və diqqətçəkən nümunələrindən biri Londonda qeydə alınıb. 2026-cı ilin mayında İngiltərənin Milli Nevrologiya və Neyrocərrahiyyə Xəstəxanasında dünyada ilk dəfə süni intellekt neyrocərraha canlı əməliyyat zamanı real vaxt rejimində dəstək verib. Hadisənin təfərrüatları xəstənin sağalma prosesindən sonra avqustun 27-də açıqlanıb.
Əməliyyat olunan 48 yaşlı Ris Hibbertin hipofiz vəzində təxminən 11 millimetrlik şiş aşkarlanmışdı. Şişin yerləşdiyi sahə isə neyrocərrahiyyənin son dərəcə həssas bölgələrindən hesab olunurdu: burada hipofiz vəzi, mühüm qan damarları və görməni təmin edən sinirlər bir-birinə çox yaxın yerləşirdi. Hətta millimetrlik yanlış hərəkət ağır nevroloji fəsad, görmə itkisi, insult və ya ölüm riski yarada bilərdi. Əməliyyat zamanı cərrah bütün qərarlara və prosedura nəzarəti özündə saxlayıb, süni intellekt isə endoskopik kameradan gələn canlı görüntünü fasiləsiz təhlil edib. Sistem kritik anatomik strukturları müəyyənləşdirərək cərraha hansı sahələrdən uzaq durmalı olduğunu göstərib. Başqa sözlə, süni intellekt əməliyyatı həyata keçirməyib, lakin cərrahın görmə imkanlarını genişləndirən əlavə "rəqəmsal göz" rolunu oynayıb. Nəticə xəstə üçün xüsusilə əhəmiyyətli olub. Hibbertin əməliyyatdan əvvəl periferik görməsi ciddi şəkildə zəifləmiş, hərəkət edərkən əsadan istifadə etməyə başlamışdı. Əməliyyatdan sonra isə görmə qabiliyyətində nəzərəçarpacaq yaxşılaşma baş verib. O, oyandıqdan sonra otaqdakı əşyaları aydın gördüyünü bildirib, bir həftə ərzində eynəksiz və əsadan istifadə etmədən sərbəst hərəkət edə bilib. Həkimlərin məlumatına görə, müdaxilə edilməsəydi, şiş xəstənin görmə qabiliyyətini daha da pisləşdirə və nəticədə korluğa gətirib çıxara bilərdi.
London təcrübəsi süni intellektin neyrocərrahiyyəyə ilk gəlişi deyil, lakin onun canlı əməliyyat zamanı cərraha real vaxtda anatomik istiqamət verməsi mühüm mərhələdir. Bundan əvvəl də alimlər süni intellektin əməliyyat otağında qərarvermə prosesini sürətləndirə biləcəyini göstərmişdilər. Daha öncə "Nature" jurnalında dərc edilən tədqiqatda süni intellektə əsaslanan sistemin beyin şişlərini əməliyyat davam etdiyi müddətdə molekulyar xüsusiyyətlərinə görə sürətlə təsnif edə bildiyi göstərilmişdi. Beyin şişinin növünü əməliyyat zamanı bilmək cərrah üçün mühüm üstünlükdür: bəzi şişlərin mümkün qədər geniş çıxarılması tələb olunduğu halda, digərlərində sağlam beyin toxumasının qorunması üçün daha ehtiyatlı müdaxilə lazım gəlir.
Süni intellektin tibdə ən sürətlə inkişaf etdiyi sahələrdən biri isə radiologiyadır. Kompüter alqoritmləri minlərlə, bəzən milyonlarla tibbi görüntüdəki qanunauyğunluqları öyrənərək rentgen, kompüter tomoqrafiyası və mammoqrafiya görüntülərində şübhəli dəyişiklikləri müəyyənləşdirə bilir. Bunun real səhiyyə sistemində nə qədər əhəmiyyətli ola biləcəyini İsveçdə aparılan genişmiqyaslı MASAI tədqiqatı göstərib. 105 mindən çox qadının iştirak etdiyi tədqiqatın 2025-ci ildə "The Lancet Digital Health" jurnalında dərc olunan nəticələrinə görə, süni intellekt dəstəyi ilə aparılan mammoqrafiya skrininqində hər 1000 qadına 6,4 süd vəzi xərçəngi aşkar edilib. Standart, iki radioloqun görüntüləri oxuduğu qrupda isə bu göstərici hər 1000 qadına 5 olub. Beləliklə, süni intellekt tətbiq edilən qrupda xərçəng aşkarlanması 29 faiz yüksək olub. Bu tədqiqatın 2026-cı ildə "The Lancet"də yayımlanan sonrakı nəticələri də diqqət çəkib. Süni intellekt dəstəyi ilə skrininq aparılan qrupda həssaslıq 80,5 faiz, standart qiymətləndirmədə isə 73,8 faiz olub. Hər iki qrupda spesifiklik 98,5 faiz təşkil edib. Bu nəticələr süni intellektin radioloqu əvəz etməsindən daha çox, onun imkanlarını artıran ikinci müşahidəçi kimi əhəmiyyətini göstərir.
Süni intellekt ürək xəstəliklərinin daha erkən müəyyənləşdirilməsində də sınaqdan keçirilir. Böyük Britaniyada TRICORDER proqramı çərçivəsində süni intellektlə işləyən rəqəmsal stetoskop 100 ailə həkimi məntəqəsində istifadəyə verilib. Təxminən 2,5 milyon əhalini əhatə edən ərazidə tətbiq olunan texnologiyanın məqsədi ürək çatışmazlığının xəstələr ağır vəziyyətə düşməzdən əvvəl aşkarlanmasına kömək etməkdir. Sistem ürək səsləri və elektrokardioqrafik məlumatları analiz edərək həkim üçün əlavə məlumat verir.
Süni intellektin səhiyyədə təsiri yalnız xəstəliyin aşkarlanması və əməliyyatlarla məhdudlaşmır. Ən böyük dəyişikliklərdən biri yeni dərmanların hazırlanması sahəsində müşahidə edilir. Ənənəvi dərman kəşfi uzun illər tələb edən, minlərlə potensial molekulun yoxlanıldığı bahalı prosesdir. Generativ süni intellekt isə molekulların xüsusiyyətlərini modelləşdirərək perspektivli namizədlərin daha sürətli seçilməsinə imkan yaradır. Ötən il "Nature Medicine" jurnalında bu sahədə mühüm nəticə dərc olunub. İdiopatik ağciyər fibrozu üçün hazırlanmış "Rentosertib" adlı preparatın klinik tədqiqatının nəticələri açıqlanıb. Tədqiqat 71 xəstəni əhatə edib. Bu nəticələr hələ preparatın geniş klinik istifadəyə hazır olduğu demək deyil. Lakin süni intellekt vasitəsilə müəyyənləşdirilmiş hədəfə qarşı hazırlanmış dərmanın artıq II faza sınaqlarına qədər çatması texnologiyanın farmakologiyadakı potensialını nümayiş etdirir.
Bütün bunlar səhiyyənin sürətlə "insan və alqoritm əməkdaşlığı" modelinə doğru irəlilədiyini göstərir. Lakin süni intellektin imkanlarının genişlənməsi onun səhvsiz olduğu anlamına gəlmir. Alqoritmin nəticəsi öyrədildiyi məlumatların keyfiyyətindən və müxtəlifliyindən asılıdır. Müəyyən yaş, etnik və ya xəstə qruplarının məlumat bazalarında kifayət qədər təmsil olunmaması nəticələrin həmin insanlar üçün daha az dəqiq olması ilə nəticələnə bilər. Yanlış müsbət nəticələr lazımsız müayinələrə, yanlış mənfi nəticələr isə təhlükəli gecikmələrə yol açır. Bundan əlavə, xəstələrin tibbi məlumatlarının qorunması, alqoritmin qərarlarının izah edilə bilməsi və səhv baş verdikdə məsuliyyətin kimə aid olması kimi suallar hələ də müzakirə olunur. Məhz buna görə dünyanın tənzimləyici qurumları süni intellektə, sadəcə, texnoloji yenilik kimi deyil, təhlükəsizliyi elmi şəkildə sübut edilməli tibbi vasitə kimi yanaşmağa başlayıblar. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası 2025-ci ildə dərman və bioloji məhsullarla bağlı qərarların qəbulunda istifadə edilən süni intellekt modellərinin etibarlılığının risk əsaslı qiymətləndirilməsinə dair tövsiyə layihəsi yayımlayıb.
Əslində, səhiyyədə süni intellekt inqilabının ən mühüm xüsusiyyəti insanı tibdən çıxarması deyil, həkimin imkanlarının sərhədlərini genişləndirməsidir. Bir alqoritm milyonlarla görüntüdəki qanunauyğunluğu yadda saxlaya, yüzlərlə əməliyyat videosundan öyrənə və saniyələr ərzində böyük məlumat kütləsini müqayisə edə bilər. Həkim isə xəstənin vəziyyətini bütövlükdə qiymətləndirir, riskləri ölçür, etik və klinik qərarı verir, məsuliyyət daşıyır.
Londonda Ris Hibbertin əməliyyatdan sonra yenidən ətrafını aydın görə bilməsi bu əməkdaşlığın nə qədər real nəticə verə biləcəyinin simvolik nümunəsinə çevrilib. Bir vaxtlar yalnız elmi fantastikada təsəvvür edilən "ağıllı əməliyyat otağı" artıq gerçəklikdir. Qarşıdakı illərdə süni intellektin daha erkən diaqnoz, daha dəqiq cərrahiyyə, fərdiləşdirilmiş müalicə və daha sürətli dərman kəşfi istiqamətində imkanları genişləndikcə səhiyyənin əsas sualı "süni intellekt tibdə istifadə olunacaqmı?" deyil, "ondan nə qədər təhlükəsiz, düzgün və səmərəli istifadə edə biləcəyik?" olacaq.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
