Sağlamlıq mövzusu əsrlər boyu bəşəriyyətin diqqət mərkəzində olub və bu gün də qlobal gündəmin ən vacib istiqamətlərindən biri olaraq qalır. İnsan həyatının keyfiyyətini və davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdən olan sağlamlıq sahəsində əldə edilən uğurlar, xüsusilə son yüzillikdə böyük sıçrayışlarla müşayiət olunur.
Tibbin sürətli inkişafı, yeni texnologiyaların tətbiqi və elmi-tədqiqatların genişlənməsi nəticəsində bir zamanlar ölümcül hesab edilən bir çox xəstəliklər artıq nəzarət altına alınıb və ya tamamilə müalicə edilə bilir. Bu irəliləyişlər sayəsində dünyada orta ömür uzunluğu əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Məsələn, XX əsrin əvvəllərində qlobal orta ömür uzunluğu təxminən 30-35 il olduğu halda, həmin göstərici bu gün 70 ildən yuxarıdır.
Bununla belə, əldə edilən nailiyyətlərə baxmayaraq, səhiyyə sahəsində həllini gözləyən çoxsaylı problemlər qalmaqdadır. İnfeksion və qeyri-infeksion xəstəliklərin artması, iqlim dəyişikliklərinin sağlamlığa təsiri, qlobal pandemiyaların yaratdığı risklər və səhiyyə xidmətlərinə çıxışdakı bərabərsizliklər müasir dövrün əsas çağırışları sırasındadır. Bu problemlərin həlli isə qlobal əməkdaşlıq və elmi yanaşma tələb edir.
Hər il aprelin 7-də dünya ictimaiyyəti Ümumdünya Sağlamlıq Gününü qeyd edir. Bu əlamətdar gün 1948-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) yaradılması ilə əlaqədar təsis olunub və əsas məqsədi qlobal sağlamlıq problemlərinə diqqət çəkmək, ictimai maarifləndirməni artırmaq, dövlətləri, təşkilatları, eləcə də fərdləri daha sağlam gələcək üçün birgə fəaliyyətə təşviq etməkdir. Bu gün yalnız rəmzi xarakter daşımır, həm də real dəyişikliklər üçün çağırış platforması rolunu oynayır.
Bu il Ümumdünya Sağlamlıq Günü "Sağlamlıq naminə birlikdə. Elmin yanında ol" ("Together for health. Stand with science") şüarı ilə qeyd olunur. Deviz xüsusilə son illərdə dünyada müşahidə olunan dezinformasiya, elmi biliklərə inamsızlıq və səhiyyə sahəsində yanlış məlumatların yayılması fonunda xüsusi aktuallıq kəsb edir. Kampaniyanın əsas məqsədi elmin sağlamlıq sahəsində oynadığı əvəzsiz rolu bir daha vurğulamaq, ictimaiyyəti faktlara əsaslanan qərarlar qəbul etməyə təşviq etmək, elmi əməkdaşlığın gücünü ön plana çıxarmaq, habelə insan, heyvan və ətraf mühitin sağlamlığının bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu diqqətə çatdırmaqdır. Belə ki, heyvanlardan insanlara keçən infeksiyalar son illərdə qlobal sağlamlıq üçün ciddi təhlükə mənbəyinə çevrilib. COVID-19 pandemiyası da bu riskin nə qədər real və genişmiqyaslı ola biləcəyini açıq şəkildə göstərdi.
Statistika da göstərir ki, qlobal səhiyyə sahəsində görülən işlərə baxmayaraq, problemlər hələ də kifayət qədər ciddidir. ÜST-nin məlumatına görə, dünyada hər il təxminən 41 milyon insan qeyri-infeksion xəstəliklər - ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng, diabet və xroniki tənəffüs xəstəlikləri səbəbindən həyatını itirir. Bu, ümumi ölüm hallarının təxminən 74 faizini təşkil edir. Eyni zamanda hər il milyonlarla insan qarşısı alına və müalicə edilə bilən xəstəliklərdən həyatını itirir ki, bu da səhiyyə xidmətlərinə çıxışın bərabər paylanmadığını göstərir.
Digər mühüm məsələ isə peyvəndləmə ilə bağlıdır. Peyvəndlər hər il 4-5 milyon insanın həyatını xilas etsə də, dünyada hələ də milyonlarla uşaq əsas peyvəndlərdən kənarda qalır. Bu isə qızılca, poliomielit və digər infeksion xəstəliklərin yenidən yayılma riskini artırır. Bu baxımdan, elmi məlumatların düzgün çatdırılması və ictimaiyyətin maarifləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
İqlim dəyişikliyi də qlobal sağlamlıq üçün ciddi təhdidlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Artan temperatur, hava çirkliliyi, su qıtlığı və təbii fəlakətlərin intensivləşməsi insanların sağlamlığına birbaşa təsir göstərir. ÜST-nin proqnozlarına görə, 2030-2050-ci illər arasında iqlim dəyişikliyi nəticəsində hər il əlavə olaraq təxminən 250 min insanın həyatını itirəcəyi gözlənilir. Bu, malyariya, qida çatışmazlığı, ishal və istilik stressi kimi faktorlarla əlaqələndirilir. Belə mürəkkəb və çoxşaxəli problemlərin həlli yalnız elmi yanaşma və beynəlxalq əməkdaşlıq sayəsində mümkündür. "Elmin yanında ol" çağırışı da məhz bu zərurətdən irəli gəlir. Elm yalnız laboratoriyalarda aparılan tədqiqatlardan ibarət deyil. O, gündəlik həyatımızda qəbul etdiyimiz qərarların əsasını təşkil etməlidir. Sağlam qidalanma, fiziki aktivlik, peyvəndləmə, gigiyena qaydalarına riayət və vaxtında tibbi müayinələr kimi sadə, lakin effektiv tədbirlər elmi tövsiyələrə əsaslanır və hər bir fərdin sağlamlığına müsbət təsir göstərir.
Kampaniya çərçivəsində hər kəs aktiv iştirak etməyə dəvət olunur. İnsanlar elmi nailiyyətləri qeyd etməklə, faktlara əsaslanan məlumatları paylaşmaqla, şəxsi təcrübələrini bölüşməklə və sosial şəbəkələrdə #ElmİləStand və #DünyaSəhiyyəGünü həştəqləri ilə qlobal müzakirələrə qoşulmaqla bu prosesin bir hissəsi ola bilərlər. Bu, yalnız fərdi deyil, həm də kollektiv məsuliyyətin formalaşmasına kömək edir. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səhiyyə sistemlərinin gücləndirilməsi və xidmətlərə çıxışın artırılması qlobal sağlamlıq bərabərliyinin təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ümumdünya Sağlamlıq Günü yalnız bir tarix deyil, həm də qlobal həmrəylik və məsuliyyət günüdür. Bu gün bizə xatırladır ki, sağlamlıq hər bir insanın fundamental hüququdur və onun qorunması üçün hər kəs üzərinə düşən rolu yerinə yetirməlidir. Elmə əsaslanan yanaşmalar, beynəlxalq əməkdaşlıq və ictimai dəstək sayəsində daha sağlam, təhlükəsiz və dayanıqlı bir gələcək qurmaq mümkündür.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
