Oljas Süleymenov müasir Qazaxıstan tarixinin ən nüfuzlu şəxsiyyətlərindən biridir. Onun həyat və yaradıcılığı ədəbiyyatdan kənara çıxaraq siyasi və sosial aktivizmə qədər uzanır.
Oljas Süleymenov 1936-cı ildə Almatıda anadan olub. Ötən əsrin ikinci yarısında mədəni xadim və mənəvi nüfuz sahibi olaraq nüvə sınaqlarına qarşı müqavimətin qlobal simvoluna çevrilib. Onun şəxsiyyətinin miqyasını anlamaq üçün əvvəlcə bir vaxtlar Qazaxıstan çölündə baş verən faciənin miqyasını dərk etmək lazımdır. Qazaxıstanın şimal-şərqində - Semey (keçmiş Semipalatinsk) şəhərinin yaxınlığında yerləşən nüvə sınaq poliqonu keçmiş Sovet İttifaqının ən gizli hərbi obyektlərindən biri idi. 18 min kvadratkilometrdən çox sahəni əhatə edən bu ərazi 40 il ərzində SSRİ-nin əsas nüvə silahının sınaq sahəsi olub. 1949-cu ildən 1989-cu ilə qədər orada atmosfer, yerüstü və yeraltı partlayışlar da daxil olmaqla 450-dən çox nüvə sınağı aparılıb. Yaxınlıqdakı kəndlərin sakinlərinə isə çox vaxt sınaqlar barədə heç bir xəbərdarlıq edilmirdi.
Sovet dövrünün sonuna qədər bu sınaqların nəticələri o qədər geniş yayılmışdı ki, artıq onları görməzdən gəlmək və ya gizlətmək mümkün deyildi. İnsanlar radiasiya ilə çirklənmiş su içirdilər və nəticədə getdikcə daha çox xərçəng xəstəliyinə tutulurdular. Belə bir vaxtda - 1989-cu ildə Oljas Süleymenov "Nevada-Semipalatinsk" hərəkatının yaradılması təşəbbüsünü irəli sürərək ictimai narahatlığı mütəşəkkil bir hərəkata çevirdi. Bu təşəbbüs Qazaxıstandakı faciəni simvolik olaraq dünyanın digər böyük nüvə sınaq mərkəzi olan ABŞ-nin Nevada ştatı ilə əlaqələndirdi.
Hərəkat tezliklə sovet dövrünün sonlarında ən əhəmiyyətli vətəndaş nümayişlərindən birinə çevrildi. O, yazıçıları, alimləri, həkimləri, fəhlələri və radiasiyadan təsirlənən bölgələrin sakinlərini birləşdirdi. O.Süleymenovun görkəmli tərəfdarları arasında Keşirim Boztayev, Muxtar Şahanov, Saqadat Nurmaqambetov, Saim Balmuxanov və Baxiya Atçabarov var idi.
29 avqust nüvə tərk-silahı tarixində xüsusi yer tutur. 1991-ci ilin həmin günündə Semipalatinsk sınaq poliqonu rəsmi olaraq bağlanmış və bu, dünyanın ən böyük və ən dağıdıcı nüvə sınaq proqramlarından birinin sona çatması olmuşdur. Daha sonra bu tarixin qlobal əhəmiyyətini qəbul edən BMT Baş Assambleyası 29 avqustu Beynəlxalq nüvə sınaqlarına qarşı gün elan etmişdir. Bundan sonra O.Süleymenov beynəlxalq dairələrdə antinüvə hərəkatındakı roluna görə Nobel mükafatına mümkün namizəd kimi xatırlandı, lakin o, buna razılıq vermədi.
Oljas Süleymenov ictimai fəaliyyəti ilə yanaşı, əhəmiyyətli bir ədəbi irs yaradıb. Onun ən məşhur və eyni zamanda ən mübahisəli əsəri olan "Az i Ya" dilin və qədim mətnlərin təhlili yolu ilə slavyan və türk tarixinə yeni bir baxış təklif edib. "Az i Ya" mənim ağlıma gələn bir başlıqdır. Bu, kəşflər kitabıdır. Bir çox slavyan və türk alimi "İqorun yürüşü haqqında nağıl"ı yenidən oxumağa başlayıb", - deyə şair bildirib. 1975-ci ildə nəşr olunan kitab akademik və ictimai-siyasi dairələrdə geniş təbliğata və canlı müzakirələrə, tənqidçilər və tərəfdarlar arasında fikir ayrılığına səbəb olub.
2001-ci ildən 2014-cü ilə qədər Oljas Süleymenov Qazaxıstanı UNESCO-da daimi nümayəndə kimi təmsil edib və mədəni diplomatiya, beynəlxalq əməkdaşlığa xüsusi diqqət yetirib.
Onun şeirləri və nəsri ingilis, fransız, alman, ispan, türk və digər dillər də daxil olmaqla bir çox dilə tərcümə olunub ki, bu da beynəlxalq aləmdə ona şöhrət qazandırıb. Hazırda Almatıda yaşayan şair, yazıçı-ədəbiyyatşünas, ictimai-siyasi xadim, türkşünas-alim və səfir Oljas Süleymenovun may ayında 90 yaşı tamam olacaq. Onun 90 illik həyatı təkcə Qazaxıstanın mədəni kimliyinə deyil, həm də nüvə dövrünün ən əhəmiyyətli vətəndaş hərəkatlarından birinə təsir edib. Onun irsi ədəbiyyat və sosial fəallıqdan kənara çıxır. Bu, sözlərin necə hərəkətə çevrilə biləcəyi və ideyaların cəmiyyətin dəstəyi ilə tarixin gedişini necə dəyişdirə biləcəyi haqqında bir hekayədir.
Oljas Süleymenov dünyanın 22 mütəfəkkiri sırasına daxil edilib. Nyu York Universitetinin məlumatına görə, onun adı tanınmış müəlliflər Pyotr Dutkiyeviç və Riçard Sakvanın kitabında mülahizələri dərc olunmuş 22 görkəmli mütəfəkkir arasındadır. 19 ölkədən tanınmış siyasətçilərin, iqtisadçıların və ictimai xadimlərin mülahizələrini özündə cəmləşdirən "Dünyanı dəyişdirəcək 22 ideya: görkəmli mütəfəkkirlərlə söhbətlər" kitabı 2013-cü ilin avqust ayında nəşr olunub. Toplu "Sivilizasiyaların dialoqu" Dünya İctimai Forumunun bir hissəsi olaraq yaradılıb. Ekspertlərin müzakirə etdiyi əsas mövzulardan biri 2008-ci il qlobal iqtisadi böhranının nəticələri olub. Oljas Süleymenov Şanxay Universitetinin prezidenti Ceymi Yanqla birlikdə multikulturalizm məsələsini qlobal miqyasda qaldırıb. Mütəfəkkirlərin qeyd etdiyi kimi, müstəmləkəçilik dövrü çoxdan geridə qalıb və indi dünya birliyinin 200 ölkəsindən hər biri siyasətə öz töhfəsini verməyə çalışır.
Azərbaycanın böyük dostu Oljas Süleymenov 20 Yanvar faciəsi zamanı xalqımıza dəstəyini açıq ifadə etmiş, SSRİ rəhbərliyinə qarşı etiraz səsini ucaltmış, Bakıya sovet qoşunlarının yeridilməsinə kəskin etirazını bildirmişdir. 2016-cı il aprelin 25-də AMEA Elmi Şurasının qərarı ilə xalqlar arasındakı dostluğun möhkəmləndirilməsində əvəzsiz xidmətlərinə görə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun fəxri doktoru adına layiq görülmüş Oljas Süleymenov Azərbaycanın "Şöhrət" və "Şərəf" ordenləri ilə təltif olunmuşdur.
Rizvan CƏFƏROV,
"Azərbaycan"
