Deyirlər ki, su həyat mənbəyidir. Bu, doğrudan da belədir. Amma enerji ehtiyatlarının formalaşmasında da suyun payı var. Bu baxımdan, Azərbaycanın dağlıq relyefi və çay şəbəkəsi ölkədə su-elektrik enerjisinin (SES) inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradıb. Hazırda ölkənin müxtəlif bölgələrindəki SES-lə həm enerji təminatında, həm də regionların inkişafında böyük rol oynayır.
Axan suyun gücündən elektrik enerjisi istehsal etmək ideyası müasir enerji sistemlərinin əsas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycanda suyun enerji mənbəyi kimi istifadəsinin uzun tarixi var. İlk SES 1883-cü ildə Gədəbəyin Qalakənd kəndində - Şəmkirçayın üzərində tikilib. Stansiya Siemens qardaşlarının Qalakənd misəritmə zavodunun ehtiyacları üçün yaradılmışdı və elektrik enerjisindən misin elektroliz üsulu ilə emalında istifadə olunurdu. Sonrakı illərdə çayların hidroenerji potensialından istifadə imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirilib və ölkənin ayrı-ayrı bölgələrində yeni SES-lər inşa edilib.
Hidroenerji potensialında Kür və Arazla yanaşı, dağlıq ərazilərdən keçən çayların da mühüm yeri var. Xüsusilə Böyük və Kiçik Qafqazın çayları üzərində yaradılan SES-lər yerli əhalinin elektrik enerjisinə olan tələbatının ödənilməsinə və ümumi enerji sisteminin gücləndirilməsinə xidmət edir. Su-elektrik stansiyalarının əsas üstünlüklərindən biri onların bərpa-olunan enerji mənbəyindən istifadə etməsidir. Su dövranı təbii şəkildə yeniləndiyi üçün hidroenerji uzunmüddətli perspektivdə əhəmiyyətli enerji mənbəyi hesab olunur.
Son illər Azərbaycanın hidroenerji siyasətində işğaldan azad edilmiş ərazilər xüsusi yer tutur. Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun dağlıq relyefi və zəngin su ehtiyatları burada SES yaradılması üçün əlverişli şərait formalaşdırır. Yenidən qurulan və istifadəyə verilən hidroenerji obyektləri regionun enerji təminatında xüsusi yer tutur və burada həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işlərinin enerji tələbatının ödənilməsinə xidmət edir. Xüsusilə Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan və digər ərazilərdə SES yaradılması diqqət çəkir.
Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrin nəticələri isə artıq real göstəricilərdə özünü göstərir. Kəlbəcərdə istismara verilən yeni su-elektrik stansiyalarında istehsal olunan elektrik enerjisinin həcmi hidroenerjinin region üçün əhəmiyyətini göstərən nümunələrdəndir. Fakt: 2024-cü il sentyabrın 2-də Kəlbəcərdə 22,5 MVt gücündə "Yuxarı Vəng" və 4,3 MVt gücündə "Zar" kiçik su-elektrik stansiyası istismara verilib. İstismara verildikləri tarixdən 2026-cı il avqustun 1-dək "Yuxarı Vəng" SES-də 60,1 milyon kilovat-saat, "Zar" KSES-də isə 4,6 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Göygöl rayonunda Kürəkçay üzərində yerləşən "Toğanalı" KSES də bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrdəndir. Ümumi gücü 4,1 MVt olan stansiya 2024-cü il sentyabrın 2-də istismara verilib. İstismara verildiyi tarixdən 2026-cı ilin avqustunadək burada 27,2 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub.
Su-elektrik stansiyalarının əhəmiyyəti sadəcə istehsal olunan elektrik enerjisinin həcmi ilə ölçülmür. Bu stansiyalar bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadəni genişləndirir, enerji sisteminin şaxələndirilməsinə və daha ekoloji təmiz enerji istehsalına imkan yaradır. Üstəlik də hidroenerjidən istifadə istixana effekti yaradan qazların emissiyalarının azaldılmasında və ətraf mühitin qorunmasında böyük rol oynayır.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın enerji strategiyasında hidroenerji günəş və külək enerjisi ilə birlikdə bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafının əsas istiqamətlərindəndir. Ölkədə həyata keçirilən iri günəş və külək layihələri ilə yanaşı, su-elektrik stansiyalarının potensialından istifadə enerji balansının şaxələndirilməsinə xidmət edir. Energetika naziri Pərviz Şahbazovun sözlərinə görə, həyata keçirilən layihələr nəticəsində 2035-ci ilədək Azərbaycanın enerji balansında bərpaolunan enerji mənbələrinin payının təxminən 43 faizə çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu hədəf ölkənin enerji siyasətində bərpaolunan enerjinin çəkisinin getdikcə artdığını göstərir.
Çayların axını ilə hərəkətə gələn turbinlər elektrik enerjisi istehsal etmir, həmçinin Azərbaycanın yeni enerji xəritəsinin formalaşmasına, regionların inkişafına və "yaşıl enerji" potensialının genişlənməsinə də öz töhfəsini verir. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaradılan hidroenerji obyektləri bu baxımdan həm iqtisadi, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, su-elektrik stansiyalarının yaradılması yeni infrastrukturun formalaşmasına, regionlarda iqtisadi fəallığın artmasına və enerji təminatının yaxşılaşdırılmasına şərait yaradır. Bəzi hidroenerji layihələri su ehtiyatlarının idarə olunması və digər təsərrüfat sahələrinin inkişafı ilə də əlaqələndirilir. Hazırda SES-lər Azərbaycanın enerji tarixinin bir hissəsi və gələcək enerji sisteminin vacib elementlərindən biri kimi ön plandadır.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
jpg_1788472509.jpg)
