Nyu Yorkda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində keçirilən "Qayıdış hüququ və dekolonizasiya: gecikmiş tarixi ədalətin bərpası" mövzusunda beynəlxalq konfrans növbəti dəfə göstərdi ki, müstəmləkəçilik yalnız keçmişdə qalmış tarixi fakt deyil, müasir dünyada da həllini gözləyən, hələ də tamamlanmamış siyasi öhdəlikdir.
Bu gün XXI əsrdə yaşamağımıza baxmayaraq, dünyanın müxtəlif coğrafiyalarında, Yeni Kaledoniya, Korsika, Sent-Martin və Karib hövzəsinin digər ərazilərindən tutmuş Sakit okeandakı ərazilərədək milyonlarla insan neokolonializmin yaratdığı siyasi, iqtisadi və mədəni asılılıqdan əziyyət çəkir. Müstəmləkəçi sistemlər təkcə torpaqlar və resurslar üzərində nəzarətlə kifayətlənmir, eyni zamanda yerli xalqların dilini, kimliyini və tarixi yaddaşını sıxışdıraraq deqradasiyaya uğradır.
Qlobal platforma
Məhz belə bir şəraitdə Bakı Təşəbbüs Qrupu (BTQ) müstəmləkəçiliklə mübarizədə və tarixi ədalətin bərpasında qlobal platforma rolunu öz üzərinə götürüb. Yarandığı qısa müddət ərzində BTQ müxtəlif müstəmləkə ərazilərinin yerli icma nümayəndələrinin bir araya gəlməsində mühüm rol oynayıb.
Kolonializm onun təsiri altında yaşayanlar üçün böyük ədalətsizlik olmaqla Bakı Təşəbbüs Qrupunun diqqət mərkəzinə daxil olan məsələdir. BTQ-nin konfrans müzakirələrində həm də müstəmləkəçiliyin bu ərazilərin mədəni, sosial və iqtisadi mənzərələrinə davamlı təsir məsələləri vurğulanır. Tarixi ədalətsizliklərin aradan qaldırılmasının aktuallığı, qlobal həmrəylik və hərtərəfli dekolonizasiya təşəbbüslərini dəstəkləmək üçün proaktiv tədbirlər müzakirə edilir.
BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində BTQ-nin təşkilatçılığı ilə keçirilən "Qayıdış hüququ və dekolonizasiya: gecikmiş tarixi ədalətin bərpası" mövzusunda beynəlxalq konfransda da məhz bu məsələlər geniş müzakirə olunub.
Konfransda Yeni Kaledoniya, Korsika, Sent-Martin və Karib hövzəsinin digər ərazilərindən nümayəndələr, Afrika mənşəli xalqların və Siqh icmasının təmsilçiləri, keçmiş hökumət rəsmiləri, siyasi və ictimai təşkilatların nümayəndələri, ekspertlər iştirak ediblər.
Korsikanın Luqo-di-Natsa kommunasının meri, "Nazione" müstəqillik hərəkatının üzvü Fransua Benedetti beynəlxalq konfrans çərçivəsində təşkil olunan "Dekolonizasiya və beynəlxalq hüquq kontekstində qayıdış hüququ" adlı panel müzakirəsində deyib ki, müxtəlif xalqların tarixi və siyasi şəraiti fərqli olsa da, onların azadlıq, ləyaqət, müstəqillik və suverenlik uğrunda mübarizəsində oxşar problemlər mövcuddur.
O bildirib ki, müstəmləkəçilik yalnız ərazi və siyasi nəzarətlə məhdudlaşmır, xalqın dili, mədəniyyəti və kimliyinə də təsir göstərir: "Mədəni kimliyin zəiflədilməsi ilk növbədə dilin sıxışdırılması ilə həyata keçirilirdi. Məqsəd xalqın dilinin və mədəniyyətinin tarixi dayaqlarını dəyişdirmək idi".
Sözügedən panel müzakirələrdə Hovard Universitetinin müəllimi, "One St. Martin Association" təşkilatının prezidenti, Sent-Martinin sabiq naziri Roda Rebekka Arrindell, "Repatriasiya və yenidən məskunlaşma hüququ məcburi şəkildə öz doğma yurdlarından çıxarılmış insanların hüquqlarının bərpasını nəzərdə tutur. Bizim üçün bu hüquq bütün məcburi köçürülmüş xalqlara şamil olunur", - deyə vurğulayıb.
Roda Rebekka Arrindell BMT-ni bu istiqamətdə daha fəal rol oynamağa çağırıb: "Əgər Birləşmiş Millətlər Təşkilatı bütün xalqların öz siyasi gələcəyini müəyyən etmək hüququna həqiqətən sadiqdirsə, bu prinsip istisnasız olaraq bütün xalqlara şamil edilməlidir".
"Qərbi Azərbaycan - qayıdış xeyriyyə deyil, hüquqdur"
Bu gün dünyada humanitar hüquq baxımından ən vacib məsələlərdən biri də məcburi köçürülmüş və etnik təmizləməyə məruz qalmış xalqların doğma yurdlarına qayıdış hüququdur. Bu xüsusda, indiki Ermənistan ərazisindən - öz ata-baba torpaqlarından didərgin salınmış qərbi azərbaycanlıların qayıdış hüququ beynəlxalq müstəvidə getdikcə daha böyük aktuallıq kəsb edir.
Beynəlxalq konfransın açılışında çıxış edən BTQ-nin kommunikasiya və Data Analitikası şöbəsinin müdiri Elgün Hacıyev qərbi azərbaycanlıların qayıdış hüququ məsələsinə toxunub. O bildirib ki, qərbi azərbaycanlıların keçmiş yaşayış yerlərinə qayıdış hüququ məsələsi BMT-nin müvafiq qurumları və beynəlxalq mexanizmləri çərçivəsində nəzərdən keçirilməyə layiqdir: "Qayıdış hüququ fundamental insan hüququdur. Öz doğma yurduna qayıtmaq yalnız fiziki qayıdış deyil. Bu, kimliyin, ləyaqətin, tarixi yaddaşın və mədəni davamlılığın bərpası deməkdir".
"Məcburi köçkünlükdən doğma yurda - kimlik, tarixi yaddaş və qayıdış hüququ" adlı paneldə Corc Meyson Universitetinin doktorantı, Təhlükəsizlik Siyasəti Araşdırmaları Mərkəzinin baş redaktoru Əli Məmmədov çıxış edərək qərbi azərbaycanlıların Ermənistandakı keçmiş yaşayış yerlərinə qayıdışı məsələsinə diqqət çəkib. O bildirib ki, üç onillikdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, azərbaycanlı qaçqınların mənşə yerləri ilə əlaqəsi, qayıdış və mədəni irsin qorunması məsələləri aktuallığını saxlayır.
Dekolonizasiya və Qərbi Azərbaycana qayıdış hüququ kimi strateji məsələlərin BMT-nin mənzil-qərargahında gündəmə gətirilməsi müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Fransanın, digər müstəmləkəçi dövlətlərin neokolonial siyasətindən əziyyət çəkən icmalarla etnik təmizləmə qurbanı olmuş qərbi azərbaycanlıların problemlərinin birgə müzakirəsi mübarizənin miqyasını qlobal səviyyəyə qaldırır.
Konfransın yekununda Bakı Təşəbbüs Qrupu və tədbir iştirakçıları adından BMT-nin Xüsusi Məruzəçilərinə birgə müraciət qəbul edilib.
Birgə müraciətdə konfrans iştirakçıları BMT-nin Xüsusi Məruzəçilərini Qərbi Azərbaycanda, Bonerdə, Arubada və Sent-Martində yaşayan və ya bu ərazilərlə bağlı olan şəxslər, eləcə də Siqh, Konqolu, Burundi və Ruanda icmalarının üzvləri daxil olmaqla, təsirə məruz qalmış şəxslərin təhlükəsiz, könüllü, ləyaqətli və davamlı qayıdışının dayanıqlı sülhün mühüm tərkib hissəsi kimi təşviqinin davam etdirilməsinə çağırmağa dəvət ediblər.
"Qayıdış hüququ və dekolonizasiya: gecikmiş tarixi ədalətin bərpası" mövzusunda beynəlxalq konfransın iştirakçıları səssiz aksiya da keçiriblər. Aksiya zamanı iştirakçılar qayıdış hüququnun təmin edilməsi, dekolonizasiya prosesinin başa çatdırılması və tarixi ədalətin bərpasına çağıran plakatlar qaldırıblar.
Plakatlarda "Qərbi Azərbaycan - qayıdış xeyriyyə deyil, hüquqdur", "Ədalət qayıdış hüququndan başlayır", "Qayıdış olmadan dekolonizasiya tamamlanmayıb", "Müstəmləkəçiliyə son qoyulsun, tarixi ədalət bərpa edilsin", "Öz müqəddəratını təyinetmə dekolonizasiyaya aparan yoldur" şüarları yer alıb.
BMT platformasından səslənən bu çağırışlar bir daha sübut edir ki, neokolonializmə qarşı mübarizə qlobal əhəmiyyət kəsb edir və məcburi köçürülmüş xalqların qayıdış hüququ təmin edilməlidir. Tarixi ədalət yalnız bütün xalqların ləyaqətli, təhlükəsiz və suveren inkişafı baş verdiyi halda təmin edilmiş olar.
Yasəmən MUSAYEVA,
"Azərbaycan"
