Aktyorluq üçün doğulmuşdu

Onu Azərbaycan teatrsevərləri Sidqi Ruhulla kimi tanıyır. Əgər aktyorluq sənətini seçməsəydi, ömrünü Ruhulla Axundov kimi yaşayacaqdı... 

140 il öncə - 1886-cı il aprelin 9-da Bakı qəzasının Buzovna kəndində dünyaya gəlib. Atası Molla Fətulla Axundov müəllimlik edirdi. Onun elmə, poeziyaya böyük marağı Ruhullanın dünyagörüşünün formalaşmasında müstəsna rol oynayıb. Uşaqlıq çağlarından atasının vurğunluqla oxuduğu klassik Azərbaycan poeziya nümunələri onun yaddaşına həkk olunub. Molla Fətulla çox böyük həvəslə həmin şeirləri oğluna izah etməkdən yorulmayıb.

İllər sonra Ruhulla aktyor, rejissor olub. Ancaq atasının ona seçdiyi sənət başqa idi. Tacir olmalıydı. Molla Fətulla bunun üçün 1903-cü ildə Ruhullanı Bakıda tacir dükanına şagird verib. Ancaq özü oğlunun qəlbində, düşüncələrində elə bir işıq yandırmışdı ki, Ruhulla onun ziyasından uzaqlaşa bilməyib. Odur ki, ticarət işlərinə zərrəcə həvəs göstərməyib. Dükana vaxtlı-vaxtında getməyib, ona ticarətçi olmağı öyrədən tacirin sözlərinə qulaq asmayıb. Kənd müəllimindən ibtidai təhsil almış Ruhulla daha çox oxumaq, öyrənmək istəyib. Bu istək onu başqa bir mühitə çəkib. Ruhulla savadlı gənclərlə yoldaşlıq edib. Dövrün maarifçi və inqilabi ovqatı həmin gəncləri də öz təsirinə salmışdı.

1904-cü ildə atası vəfat edib. Dostları Ruhullaya atasından qalmış ev əşyalarını satmağı, topladığı pulla təhsil almaq üçün Moskvaya getməyi məsləhət görüblər. Onların dediyi kimi edib. Amma Moskvada təhsilini başa vurmaq arzusu ürəyində qalıb. Qohumlarından umduğu maddi köməyi ala bilməyib. Ruhulla təhsilini yarımçıq qoyaraq Moskvadan Bakıya qayıtmalı olub. 

Atası kimi qohumları da onun tacir olmasını istəyiblər. Ruhullanı inandırmağa çalışıblar ki, ticarətlə məşğul olsa, maddi cəhətdən çətinliyi olmayacaq, rahat gün-güzəran keçirəcək. Ancaq Bakının inqilab havası bu azad ruhlu gənci daha çox cəlb edib. Ruhulla da 1905-1906-cı illərdə keçirilən tətillərdə iştirak edib. 

O, nə arzuladığı təhsili ala bilib, nə də qohumlarının tövsiyəsinə əməl edib tacir olub. 1906-cı ildə istedadlı aktyor Hüseyn Ərəblinski ilə tanışlığı Ruhulla Axundovun həyatında yeni bir səhifə açıb. İlk dəfə "Vəziri xani Lənkəran" tamaşasında Teymur ağa rolunda gördüyü aktyorun ifasına duyduğu heyranlığı qəlbini heç zaman tərk etməyib. Sonralar bu barədə yazıb: "Mən hələ teatr nədir, aktyor nəyə deyərlər bilməzdim. Birinci dəfə məni yoldaşlarımdan biri "Tağıyev teatrı"na apardı. Həmin axşam Mirzə Fətəli Axundovun "Vəzirixani-Sərab" əsəri oynanılacaq idi. Teatrın balkonunda oturub tamaşanın başlanmasını gözləyirdik. Zəng vuruldu. İşıqlar söndü. Birdən divarın bir tərəfi yuxarı qalxış məni təəccübə saldı. Aktyorlardan bir neçəsi oynadıqdan sonra yenə divar aşağı endi. İkinci pərdə başlandı. Bir nəfər oğlan səhnəyə gəldi. Həmin oğlanın oynamağı başqalarından seçilirdi. Bu oğlan Teymur Ağanın rolunu oynayırdı. Onun cəld hərəkətləri, çevikliyi, danışığı məni özünə cəlb etdi. Pərdə endikdən sonra mən yanımdakı yoldaşımdan həmin oğlanın niyə o birilərindən yaxşı oynadığını soruşdum. Yoldaşım "o oğlan əsl artistdir" deyə məni başa saldı, "artist" sözü məndə bir maraq oyatdı. Çünki mən hələ kiçik vaxtımda Buzovna kəndində olarkən şəbih çıxaran şair Saqib mənə: "Sən artistsən" demişdi və mənim də xəyalımdan keçdi ki, "Görəsən, mən də elə artist olarammı?"

O, XX yüzilliyin əvvəlində - teatr aləminə Azərbaycanda aktyorluq sənətini seçənlərin qınandığı, təhdid və təzyiqlərlə üzləşdikləri bir zamanda qədəm qoyub. Belə çətin vaxtlarda teatr səhnəsində qadın rollarını ifa etmək də çox zaman kişi aktyorların öhdəsinə düşürdü. Ruhullanın da ilk rolu Balaxanı dram dərnəyində Hüseyn Ərəblinskinin quruluşunda səhnələşdirilən Nəcəf bəy Vəzirovun "Adı var, özü yox" komediyasında Telli rolu olub. Qeyd edək ki, tamaşanın keçirildiyi tarix bəzi mənbələrdə 1908-ci il dekabr ayının 21-i, bəzilərində isə 1906-cı il yazılıb. Tamaşada dövrün tanınmış aktyorlarından - Əhməd Qəmərlinski, Yusif Ağayev, Xəlil Hüseynov, Yunis Nərimanov, Rza bəy Məlikov və başqaları çıxış ediblər.

Bir müddət Bakının müxtəlif rayonlarında, arabir şəhərdə göstərilən tamaşalarda iştirak edib. Elə ilk, kiçik rolları ilə istedadlı aktyor olduğunu göstərib. Səhnə fəaliyyətinə böyük həvəslə davam edib. O illər teatr sənətinə gələn gənc aktyorların əksəriyyəti üçün Hüseyn Ərəblinski böyük məktəb idi. Ona oxşamaq, Ərəblinski kimi böyük sənətkar olmaq istəyirdilər. Ruhulla Axundov da bir müddət "Sidqi Axundov", "S.Axundov", "A.Sidqi", sonralar "Sidqi Ərəbli", "Ərəbli", "Ruhulla Ərəbli", "Ərəbski" kimi adlarla çıxış edib. Azərbaycanda və Tiflisdə, Volqaboyu şəhərlərdə tanınandan sonra Sidqi Ruhulla kimi çıxış etməyə başlayıb.

1909-cu il aprelin 3-də Hüseyn Ərəblinskinin quruluşunda Bakıda "Dənizçilər klubu"nda nümayiş edilən "Müsibəti Fəxrəddin" faciəsində oynadığı Rüstəm bəy Sidqi Ruhullanın ən uğurlu rollarından olub. Tamaşadan sonra Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Nəcəf bəy Vəzirov, Həsən bəy Zərdabi və başqalarının təbrikini böyük həyacanla, qürurla dinləyib. Sonralar o, "Bəxtsiz cavan"da Musa, "Nadir şah"da Təhmas, "Yəhudilər"də Berezin, "Zorən təbib"də Qətran bəy, "Nadir şah"da Nadir şah, "Müsibəti Fəxrəddin"də Fəxrəddin  və başqa rolları uğurla ifa edib.

Sidqi Ruhulla yalnız öz məmləkətində deyil, digər yerlərdə də aktyor kimi tanınıb. Moskva, Sankt-Peterburq, Təbriz, Tehran, Rəşt, Qəzvin, İsfahan, Şiraz, Səmərqənd, Buxara, Aşqabad, Xarkov, Kiyev, Tiflis, Krasnovodsk, Dərbənd, Mahaçqala, Vladiqafqaz, Qroznı, Ufa, Sərab, Ərdəbil, Ənzəli, Kazan, Batumi, Odessa, Rostov, Suxumi, Yalta, Sevastopol, Soçi və başqa şəhərlərdə çıxışları alqışlarla qarşılanıb.

İstedadı kinorejissorların da diqqətindən tamamilə kənarda qalmayıb. Ancaq ona bir neçə filmdə kiçik və ikinci dərəcəli rollar yaratmaq müyəssər olub. Sidqi Ruhulla "Bismillah", "Gilan qızı", "Hacı Qara", "Qızıl kol", "Kəndlilər", "Fətəli xan" filmlərində çəkilib.

Böyük sənətkar müxtəlif illərdə Azərbaycan SSR-in Əməkdar artisti, Azərbaycan SSR-in Xalq artisti, SSRİ Xalq artisti fəxri adlarına, "Stalin" mükafatına, "Lenin" və iki dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordenlərinə, "Əmək igidliyinə görə" və "Qafqazın müdafiəsinə görə" medallarına layiq görülüb.

Sidqi Ruhulla 1959-cu il mayın 5-də dünyasını dəyişib. Mayın 6-da Akademik Milli Dram Teatrında sənətkarla vida mərasimi təşkil olunub. Böyük aktyor Fəxri xiyabanda dəfn edilib.

O, keçdiyi çətin və keşməkeşli yola baxmayaraq, Azərbaycan teatrının formalaşmasında və inkişafında mühüm rol oynayıb. Uzun illər teatr sənətinə, səhnəyə sədaqətlə xidmət etmiş sənətkarlardan biri kimi yadda qalıb. Yaratdığı bir-birindən maraqlı, fərqli rollarla tamaşaçıların rəğbətini qazanmış aktyor bu gün də zəngin sənət irsi ilə xatırlanır, ehtiramla yad edilir.

Zöhrə FƏRƏCOVA,

"Azərbaycan"