Dünyanın gələcək şəhərsalma konsepsiyası Bakıda formalaşdı
2026-cı ildə paytaxtımız Bakı daha bir tarixi beynəlxalq hadisəyə - BMT-nin Məskunlaşma Proqramı - UN-Habitatın təşkilatçılığı ilə Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasına evsahibliyi etdi. Daha çox WUF13 kimi tanınan bu qlobal tədbir şəhərsalma sahəsində ən böyük platforma olmaqla yanaşı, həm də müasir dünyanın gələcək inkişaf istiqamətlərinin müzakirə olunduğu mühüm beynəlxalq dialoq məkanı kimi tarixə düşdü. Forum Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun, çoxtərəfli əməkdaşlıq imkanlarının və qlobal təşəbbüslər irəli sürmək potensialının növbəti parlaq nümayişi oldu.
WUF tarixində ilk: Liderlərin Bəyanatları Sessiyası
WUF13 176 ölkədən 58 mindən çox iştirakçını bir araya gətirməklə Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun bu günədək keçirilmiş ən genişmiqyaslı sessiyasıdır. Fakt özlüyündə forumun miqyasını və Bakının artıq qlobal tədbirlər xəritəsində nə qədər mühüm yer tutduğunu bir daha göstərir. COP29-dan sonra ölkəmizdə keçirilmiş ikinci ən böyük beynəlxalq toplantı olan WUF13 Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlərin yüksək səviyyədə təşkili sahəsində formalaşdırdığı yeni standartların davamı kimi qiymətləndirilir.
Forum günlərində Bakı qlobal dialoq mərkəzi rolunda çıxış etdi. Paytaxtımız müxtəlif qitələri, fərqli siyasi sistemləri və inkişaf modellərini təmsil edən ölkələri, beynəlxalq təşkilatları, ekspertləri, urbanistləri, memarları, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrini bir araya gətirdi. Bu mənada Bakı bir daha qlobal həmrəyliyi, beynəlxalq tərəfdaşlığı və çoxtərəfliyi təşviq edən mühüm platforma kimi çıxış etdi.
WUF13-ün məhz Bakıda keçirilməsi təsadüfi seçim olmayıb, Azərbaycanın beynəlxalq urbanizasiya proseslərinə verdiyi töhfənin, şəhərsalma sahəsində təqdim etdiyi innovativ yanaşmaların və ölkəmizin etibarlı tərəfdaş kimi qazandığı yüksək nüfuzun nəticəsi idi. Son illər Azərbaycan beynəlxalq diplomatiya, enerji təhlükəsizliyi, humanitar əməkdaşlıq, iqlim gündəliyi və regional inkişaf məsələlərində fəal rol oynamaqla qlobal səviyyədə etibarlı tərəfdaş statusunu daha da gücləndirib. WUF13 isə bu nüfuzun urbanizasiya və şəhərsalma müstəvisində də təsdiqi oldu.
Forumun yüksək səviyyədə təşkili Azərbaycanın böyükmiqyaslı beynəlxalq tədbirlərin idarəçiliyi, təhlükəsizlik, logistika, beynəlxalq koordinasiya və çoxtərəfli əməkdaşlıq sahəsində malik olduğu yüksək potensialı bir daha nümayiş etdirdi. Dünyanın müxtəlif regionlarından gəlmiş minlərlə iştirakçının vahid platformada bir araya gəlməsi ölkəmizin təşkilati imkanlarının miqyasını açıq şəkildə göstərdi.
WUF13-ün ən mühüm siyasi yeniliklərindən biri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə Ümumdünya Şəhərsalma Forumu tarixində ilk dəfə Liderlərin Bəyanatları Sessiyasının keçirilməsi oldu. Mayın 18-də təşkil edilmiş bu xüsusi seqmentdə 27 dövlət və hökumət başçısı, yüksəksəviyyəli qonaqlar, beynəlxalq təşkilat rəhbərləri iştirak etdilər. Liderlər öz çıxışlarında Azərbaycana göstərilən yüksək qonaqpərvərliyə, beynəlxalq dialoq üçün yaradılmış əlverişli şəraitə və forumun uğurlu təşkilinə görə minnətdarlıqlarını bildirdilər. Sessiya WUF13-ün siyasi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Əgər əvvəlki forumlar əsasən urbanist ekspert müzakirələri platforması kimi çıxış edirdisə, Bakı sessiyası şəhərsalma gündəliyini birbaşa qlobal siyasi liderlərin diqqət mərkəzinə gətirdi. Liderlərin Bəyanatları Sessiyası Azərbaycanın artıq yalnız regional təşəbbüslərin deyil, qlobal strateji dialoqun da mühüm təşkilatçılarından birinə çevrildiyini nümayiş etdirdi. Bu addım həm də ölkəmizin yeni beynəlxalq platformalar formalaşdırmaq və strateji əhəmiyyətli məsələlər ətrafında dövlətləri bir araya gətirmək qabiliyyətinin göstəricisi idi.
Sıfırdan qurulan urban model
Liderlərin Bəyanatları Sessiyasında postmünaqişə bərpası məsələləri xüsusi yer tutdu. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi yenidənqurma layihələri "sıfırdan qurulan dayanıqlı urban model" kimi beynəlxalq iştirakçılar tərəfindən geniş maraqla qarşılandı. Çıxışlarda qeyd olundu ki, burada məqsəd yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası deyil, müasir texnologiyalar və "yaşıl inkişaf" prinsipləri əsasında tamamilə yeni yaşayış sisteminin qurulmasıdır.
Sessiyada "smart city" və "smart village" konsepsiyalarına da xüsusi diqqət ayrıldı. Bildirildi ki, Ağalı kəndi kimi layihələr postmünaqişə kənd inkişafı üçün yeni beynəlxalq nümunə hesab oluna bilər. Rəqəmsal idarəetmə, alternativ enerji, ekoloji planlaşdırma və "ağıllı kənd təsərrüfatı" həlləri Azərbaycanın təqdim etdiyi əsas innovativ yanaşmalar sırasında göstərildi.
Forum iştirakçıları həmçinin Azərbaycanın "Böyük qayıdış" proqramını da diqqətə çatdırdılar. Məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə geri dönüşünü hədəfləyən bu proqram çərçivəsində yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, məktəblər, xəstəxanalar, yollar, hava limanları və iqtisadi infrastruktur layihələri də paralel şəkildə həyata keçirilir. Beynəlxalq ekspertlər qeyd etdilər ki, bir çox postmünaqişə ölkəsində bərpa prosesi mərhələli şəkildə aparıldığı halda Azərbaycan paralel və kompleks inkişaf modelini tətbiq edir.
Liderlərin Bəyanatları Sessiyasında iqlim dəyişiklikləri də əsas mövzulardan biri oldu. Çıxış edən nümayəndələr şəhərlərin gələcəkdə iqlim risklərinə qarşı daha dayanıqlı qurulmasının vacibliyini vurğuladılar. Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun "yaşıl enerji zonası" elan olunması beynəlxalq auditoriyada xüsusi maraq doğurdu. Günəş və külək enerjisi layihələri, ekoloji nəqliyyat sistemləri və karbon emissiyalarının azaldılması istiqamətində həyata keçirilən proqramlar dayanıqlı urbanizasiya nümunəsi kimi təqdim edildi.
Sessiyanın nəticələri sonradan "Baku Call to Action" sənədində də əks olundu. Sənəddə şəhərlərin gələcəyinin yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və humanitar məsələ olduğu vurğulandı. Forum iştirakçıları urbanizasiya siyasətində insan amilinin, sosial ədalətin və inklüziv inkişafın əsas prioritetlərə çevrilməsinin vacibliyini qeyd etdilər.
Ekspertlərin fikrincə, Liderlərin Bəyanatları Sessiyası WUF platformasının gələcək inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab oluna bilər. Çünki bu təşəbbüs urbanizasiya məsələlərini yalnız texniki müstəvidən çıxararaq qlobal siyasi gündəliyin əsas elementlərindən birinə çevirdi. Azərbaycanın evsahibliyi ilə keçirilən bu sessiya həm də ölkənin beynəlxalq urban diplomatiya sahəsində rolunu gücləndirən mühüm addım kimi qiymətləndirilir.
Beləliklə, WUF13 çərçivəsində ilk dəfə keçirilən belə bir sessiya təkcə forumun yeniliyi deyil, həm də şəhərlərin gələcəyi ilə bağlı qlobal siyasi dialoqun yeni platforması oldu.
Forumun əsas nəticəsi - "Baku Call to Action"
World Urban Forum 13 çərçivəsində qəbul edilən "Baku Call to Action" sənədi dünya şəhərlərinin gələcəyi ilə bağlı mühüm mesajlar verdi. BMT-nin UN-Habitat proqramının təşkil etdiyi forumun yekun sənədi kimi təqdim olunan bu çağırış qlobal mənzil böhranı, iqlim dəyişiklikləri və şəhərlərin davamlı inkişafı istiqamətində beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsini hədəfləyir.
Sənəddə vurğulanır ki, dünya üzrə milyardlarla insan əlverişli və təhlükəsiz mənzil çatışmazlığı ilə üzləşir. Artan kirayə qiymətləri, torpaq spekulyasiyası, məcburi köçkünlük və iqlim riskləri şəhərlərdə sosial bərabərsizliyi daha da dərinləşdirir. Buna görə də sənəd hökumətləri və yerli idarəetmə qurumlarını daha inklüziv və insan mərkəzli urbanizasiya siyasəti yürütməyə çağırır.
"Baku Call to Action" yalnız yeni binaların tikintisini deyil, bütöv yaşayış ekosisteminin qurulmasını vacib sayır. Buraya nəqliyyat, infrastruktur, kommunal xidmətlər, yaşıl məkanlar və iqtisadi imkanların inteqrasiyası daxildir. Ekspertlər hesab edirlər ki, gələcəyin şəhərləri yalnız memarlıq layihələri ilə deyil, sosial və ekoloji davamlılıq prinsipləri ilə formalaşmalıdır. Sənəddə iqlim dəyişikliklərinə xüsusi diqqət ayrılıb. Bildirilir ki, mənzil təhlükəsizliyi ilə iqlim dəyişikliyi artıq bir-birindən ayrılmaz məsələlərdir. Daşqınlar, ekstremal istilər və ekoloji problemlərdən ən çox aztəminatlı əhali əziyyət çəkir. Buna görə də iqlimə davamlı yaşayış sistemlərinin qurulması, mövcud binaların yenilənməsi və təbiət əsaslı həllərin tətbiqi əsas prioritetlər sırasında göstərilib.
Ekspertlər bildirirlər ki, uzun illər bir çox ölkədə şəhərsalma daha çox kommersiya maraqları üzərində qurulub. Nəticədə insanlar yaşadıqları şəhərlərdə nəqliyyat sıxlığı, havanın çirklənməsi və sosial təcrid kimi problemlərlə üzləşirlər. "Baku Call to Action" bu yanaşmanı dəyişməyi hədəfləyir və şəhərlərin "insan üçün şəhər" prinsipinə uyğun inkişafını təşviq edir. Sənəddə inklüziv şəhər modeli xüsusi qeyd olunur. Burada qadınların, gənclərin, yaşlıların, əlilliyi olan şəxslərin və sosial həssas qrupların şəhər idarəçiliyində iştirakının vacibliyi vurğulanır. Məqsəd urbanizasiya prosesində heç kimin kənarda qalmamasıdır.
Forumun yekun sənədində Azərbaycanın münaqişədən sonrakı bərpa təşəbbüslərinə də toxunulub. "Smart, Sustainable Settlements for Safe Return" layihəsinə dəstək ifadə edilərək məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və davamlı qayıdışı üçün koordinasiyalı fəaliyyətin vacibliyi vurğulanıb. "Baku Call to Action" sənədi dünya şəhərlərinə aydın mesaj verir: urbanizasiya artıq yalnız tikinti deyil, insan həyatı, sosial ədalət və iqlim təhlükəsizliyi məsələsidir.
"Baku City Award" - Bakı Şəhər Mükafatı
WUF13 çərçivəsində təqdim edilən əsas yeniliklərdən biri də "Baku City Award" - Bakı Şəhər Mükafatı oldu. Bu təşəbbüs forumun ən diqqətçəkən institusional yeniliklərindən biri kimi qiymətləndirildi və urbanizasiya sahəsində qlobal əməkdaşlığın təşviqinə yönəlmiş yeni beynəlxalq platforma kimi təqdim edildi.
"Baku City Award" Azərbaycan hökuməti və UN-Habitat tərəfindən birgə təsis olunub. Mükafatın əsas məqsədi dayanıqlı şəhərsalma, innovativ urban həllər, əlçatan mənzil siyasəti və insan mərkəzli şəhər idarəçiliyi sahəsində uğurlu beynəlxalq təcrübələri təşviq etməkdir. Forum təşkilatçılarının açıqlamasına görə, bu mükafat gələcəkdə World Urban Forum platformasının daimi təşəbbüslərindən birinə çevriləcək.
Ekspertlərin fikrincə, "Baku City Award" ənənəvi memarlıq və dizayn mükafatlarından fərqli olaraq yalnız estetik layihələri deyil, sosial və ekoloji təsir yaradan urban həlləri qiymətləndirəcək. Burada əsas diqqət şəhərlərin daha yaşıl, daha inklüziv və daha dayanıqlı inkişafına yönəlmiş təşəbbüslərə veriləcək. Mükafat çərçivəsində "smart city", "smart village", "yaşıl enerji", rəqəmsal idarəetmə, iqlim dayanıqlılığı və sosial inklüzivlik kimi istiqamətlər xüsusi prioritet hesab olunur.
WUF13 iştirakçıları qeyd etdilər ki, urbanizasiya sahəsində beynəlxalq təcrübələrin paylaşılması üçün belə platformaların yaradılması olduqca vacibdir. Çünki müasir şəhərlər yalnız infrastruktur layihələri ilə deyil, həm də sosial rifah, iqlim təhlükəsizliyi və insan həyatının keyfiyyəti ilə ölçülür. "Baku City Award" məhz bu yeni urban baxışı təşviq edən qlobal təşəbbüs kimi təqdim olunub.
WUF13 çərçivəsində qəbul edilən "Baku Call to Action" sənədində də "Baku City Award" forumun əsas innovativ təşəbbüslərindən biri kimi xüsusi qeyd olundu. Bu mükafat Azərbaycanın urban diplomatiyası sahəsində mövqeyini gücləndirən uzunmüddətli layihəyə çevrilə bilər. Son illər COP29 və WUF13 kimi beynəlxalq tədbirlərə evsahibliyi edən Bakı artıq qlobal urbanizasiya və dayanıqlı inkişaf müzakirələrinin aparıldığı əsas platformalardan biri kimi çıxış edir. Yeni mükafat isə bu prosesin davamı olaraq Bakının adını beynəlxalq şəhərsalma gündəmində daimi şəkildə möhkəmləndirməyi hədəfləyir.
Bakıdan yüksələn yeni çağırış: "Nəfəs alan şəhərlər"
WUF13 çərçivəsində keçirilən ən diqqətçəkən təşəbbüslərdən biri də Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti, IDEA İctimai Birliyinin təsisçisi və rəhbəri Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə təşkil edilmiş yüksəksəviyyəli forum oldu. "Yeni şəhər gündəliyində həyat nəfəsi: Davamlı şəhərlər üçün hava keyfiyyəti və "yaşıl infrastrukturun inteqrasiyası" mövzusuna həsr olunmuş tədbirdə müasir şəhərlərin ən aktual problemlərindən biri olan hava keyfiyyəti məsələsi müzakirə edildi.
Tədbirin yekununda qəbul olunan "Nəfəs alan şəhərlər naminə Bakı Çağırışı" kommünikesi təmiz hava məsələsinin gələcək Ümumdünya Şəhərsalma forumlarının daimi gündəlik mövzularından birinə çevrilməsinə çağırış etdi. Bu təşəbbüs Azərbaycanın qlobal urbanizasiya gündəliyinə yeni və strateji məzmun qazandırmaq cəhdinin göstəricisi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
WUF13-ün ən mühüm nəticələrindən biri forumun təşkilində tətbiq olunmuş innovativ yanaşmaların beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilməsidir. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi ilə UN-Habitat arasında imzalanmış Niyyət Məktubu əsasında gələcək forum sessiyalarının təşkili üçün "WUF13 Bakı standartları"na əsaslanan əməliyyat təlimatlarının hazırlanması nəzərdə tutulur. Bu isə Azərbaycanın artıq beynəlxalq tədbirlərin təşkili sahəsində qabaqcıl təcrübə yaradan ölkələr sırasına daxil olduğunu göstərir.
Növbəti forumun Bakıda keçirilməsi müasir Azərbaycanın beynəlxalq statusunu bir daha nümayiş etdirdi. WUF13 göstərdi ki, Azərbaycan artıq qlobal gündəliyin formalaşmasına töhfə verən ölkələrdəndir. Bakı isə Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən coğrafi körpü olmaqla yanaşı, həm də qlobal ideyaların, strateji dialoqun, beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm mərkəzlərindəndir.
WUF13 Azərbaycanın gələcəyə baxışını da ortaya qoydu: dayanıqlı inkişaf, insan mərkəzli urbanizasiya, "yaşıl texnologiyalar", mədəni irsin qorunması və qlobal əməkdaşlıq üzərində qurulan yeni inkişaf fəlsəfəsi. Məhz buna görə WUF13 Azərbaycanın XXI əsrdə yüksələn qlobal rolunun növbəti siyasi və strateji təsdiqi kimi tarixə düşdü.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
