Azərbaycan musiqi ifaçılığı sahəsində xüsusi xidmətləri olan incəsənət nümayəndələrindən biri də Xalq artisti, tanınmış qarmon ifaçısı Aftandil İsrafilovdur. Sənətkar əslən Xızının Xanəgah kəndindən olsa da, 1941-ci il yanvarın 24-də Bakıda doğulub.
Çoxuşaqlı ailədə (7 uşaq olublar) böyüyən Aftandilin atası Eynulla kişi Şərqin böyük xanəndəsi Cabbar Qaryağdıoğlu ilə möhkəm dost olub. Ustad xanəndə Eynullaya Fransada istehsal olunmuş pianino bağışlayıb. Aftandil evlərindəki bu pianoya biganə qalmayıb. Yeri düşəndə bu barədə deyərdi: "Məhəllə uşaqları ilə futbol oynayıb yorulub evə gələndən az sonra piano arxasına keçib çalar və sanki yorğunluğumu çıxarardım. Beləcə, pianoda çalmağı yaxşıca öyrənmişdim. Bu zaman nədənsə radioda qarmon ifaçılarının çaldıqlarına maraq kəsildim, qarmon çalmaq həvəsinə düşdüm. Qonşumuzda Mirzəağa kişi vardı. Yaz-yay aylarında qarmonunu götürüb, köhnə bakılılara uyğun adətlə, damın üstünə çıxar, orada əyləşib öz aləminə çəkilərək qarmon çala-çala istirahət edərdi. Onu çox dinləmişdim, eləcə də radiodan tanınan qarmonçalanlara qulaq asa-asa qarmon çalmağa meyil etdim".
Aftandil ilk əvvəllər "Kazan" qarmonda çalaraq sənətə daha ürəkdən bağlanır. Atasının yaxın dostlarından, o dövrün yaxşı qarmon ifaçılarından olan Ağahüseyn bunu biləndə gəlib Eynulla kişiyə bildirir ki, bir nəfərdə əla bir qarmon var, satır, məsləhət görürəm ki, onu Aftandil üçün alaq. Bu, 1958-ci ilin söhbətidir. Eynulla dostu Ağahüseynlə gedib həmin qarmonu alıb gətirir. Beləliklə, həmin qarmon Aftandil İsrafilovun gələcək sənət fəaliyyətinin və uğurlarımın təməlini qoyur. Aftandil bu barədə deyərdi: "Qarmonun yalnız qrifi yaxşı işləmirdi, rahatsızlıq yaradırdı. Odur ki, qarmonu götürüb usta Valentinin Basin küçəsindəki (indi Füzuli) emalatxanasına getdim. O, həmin qarmona əla qrif düzəltdi və yaxşı işləyən mexanizmlər yığdı".
Bundan sonra Aftandil Bakıdakı Mərkəzi Pioner və Məktəblilər Evində qarmon dərnəyinin məşğələlərində iştirak edir. Az müddətdən sonra ifasını bəyənərək onu nəfəs alətləri orkestrinin tərkibinə götürürlər. Orkestr əsərləri özünəməxsus tonallıqlarda ifa edildiyi üçün bunlar qarmon alətində yarımtonlara düşürdü. Bu, başqalarına çətin gəlsə də, Aftandil onların öhdəsindən məharətlə gəlirdi. Aftandilin ifası orkestr rəhbərinin, bütünlükdə yaradıcı heyətin və pionerlər evi rəhbərliyinin nəzərindən yayınmır. Kollektiv 1959-cu ildə Moskvada keçiriləcək Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə iştirak etmək üçün istedadlı uşaqlar və yeniyetmələr arasında seçim edəndə Aftandil İsrafilovun adı birinci beşliyə düşür. Beləliklə, balaca Aftandil Moskvada böyük auditoriya qarşısında orkestr əsərləri ifa edir, habelə "Cücələrim" mahnı və rəqs ansamblının müşayiətçisi olur. Aftandil 1960-cı ilin sonuna qədər pionerlər evində rəqs quruluşlarını və solist müğənniləri müşayiət edir.
Bundan sonra o, keçmiş L.Şmidt adına maşınqayırma zavodunda mədəniyyət sarayının rəqs ansamblının qarmon ifaçısı olur. O, burada çalışmasından çox məmnun idi. Çünki çətin rəqslərin quruluşlarını müşayiət edərək iti, cəld, sürətli melodiyaları ardıcıl çalaraq ifaçılıq qabiliyyətini, bacarığını artırırdı. Bu rəqs ansamblında fəaliyyəti onu xeyli qabağa aparmışdı. Hətta çalışdığı rəqs ansamblı ilə Avstriyada olmuşdur.
Həmin illər Aftandil İsrafilov həm də Azərbaycan Politexnik İnstitutunun tələbəsi kimi bu ali təhsil ocağının özfəaliyyət ansamblının aparıcı musiqiçilərindən biri kimi də tanınır. Ansamblın rəhbəri, tarzən-drijor Nəriman Əzimov bu istedadlı gəncin ifasından razı qaldığından onu daim diqqətdə saxlayır, yeri gəldikcə gərəkli məsləhətlər verirdi. Məşqlər, konsertlər, baxış-müsabiqələr, böyük sənət adamlarının tövsiyələri gənc Aftandilin peşəkar musiqiçi kimi yetişməsinə təkan verir.
A.İsrafilov 1960-cı illərin sonlarında Azərbaycan radiosunun fondu üçün "Bəstənigar" ifa edir. "Çahargah" muğamının tərkibində bu şöbə "mi" tonalllığına əsaslansa da, Aftandil bu muğamın qarmonda xüsusi səslənmə yerini "si" tonallığında çalaraq sonluğu, qayıdışı (muğama ayağı) "sol" pərdəsinə keçid edir. Beləliklə, sənətkar xüsusi ustalıq göstərərək adını qeyd etdiyimiz muğamla "Segah"ın sintezini yaradır. Yeri gəlmişkən, xatırladaq ki, mahir qarmon ifaçısı 100-ə qədər musiqinin müəllifidir.
1965-ci ildə tarzən Baba Salahov gənc qarmon ifaçısını Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin nəzdində rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri ansamblına dəvət edir. Aftandil 1978-ci ilə qədər həmin ansamblda çalışır. Onun klarnet ifaçısı Vəli Qasımovla çıxışları həmkarları və pərəstişkarları tərəfindən rəğbətlə qarşılanır. Bu ansamblla televiziyada çıxış edən, radioya ifalarını yazdıran müğənnilərin əksəriyyətini Aftandil və Vəli müşayiət edir. Nəticədə onların solo ifaları əsl örnəyə çevrilir. Həmin nümunələr bu gün də əhəmiyyətlidir, radionun və televiziyanın fonotekasında qorunub saxlanılır.
Mütəxəssis-musiqiçilər bildirirlər ki, Aftandil İsrafilov Xalq artisti Rübabə Muradovanın oxuduğu "Gəl bizə yar" xalq mahnısında xanəndənin oxuduğu yanıqlı "Segah" muğamını xüsusi tərzdə, özünəməxsus və təsirli halda müşayiət etmişdir. Eləcə də Qədir Rüstəmovun istər televiziyada canlı konsertdə oxuduğu, istərsə də radio fonduna yazdırdığı "Olmaz, olmaz" mahnısında oxuduğu "Segah" muğamının ifasında da xüsusi ustalıqla öz dəst-xətini verə bilmişdir. Qədirin televiziyada oxuduğu "Sona bülbüllər" xalq mahnısında da Aftandil İsrafilov xanəndəni olduqca təsirli "Segah"la müşayiət etmişdi. Belə misalların sayını kifayət qədər artırmaq olar. Neçə-neçə xanəndələrin müşayiəti zamanı Aftandilin çaldığı "Segah"ların heç biri bir-birinə bənzəmirdi.
Şöhrətli müğənnimiz Zeynəb Xanlarova 1970-ci ildə Türkiyəyə səfər edərkən onu müşayiət edən qrupun tərkibində Aftandil İsrafilov və Vəli Qədimov da var idi. Ümumiyyətlə, Aftandil İsrafilov keçmiş SSRİ məkanında, eləcə də 30-dan çox xarici ölkəyə səfərlərində milli musiqimizi ustalıqla təbliğ etmişdir.
Müqtədir sənətkar milli qarmon sənətimizin ənənələrindən bəhrələnərək öz üslubunu, öz məktəbini yaratmışdır. 1970-1980-cı illərdə qarmon ifaçılığına başlayanların çoxu "Aftandil ifaçılığı məktəbi"nə böyük həvəs göstərmişdir. Aftandil qarmon sənətimizə dərin lirizm, həzinlik gətirmişdir. Onun qarmon sənətinə gətirdiyi yeniliklər davamçıları tərəfindən mənimsənilmiş və bu üslubdan bu gün də geniş şəkildə istifadə olunmaqdadır.
Ömrünün 50 ildən çoxunu Azərbaycan qarmon sənətinə həsr etmiş A.İsrafilov musiqi mədəniyyətimizin təbliği və inkişafında böyük xidmətlərinə görə 1982-ci ildə Əməkdar artist, 1998-ci ildə Xalq artisti fəxri adına, 2009-cu ildə Dağıstan Muxtar Respublikasının Xalq artisti adına, 2016-cı ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeninə layiq görülmüşdür. 2003-cü ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü olmuş sənətkar 29 aprel 2023-cü ildə vəfat etmişdir.
Rəhman SALMANLI,
"Azərbaycan"
