Rusiya Elmlər Akademiyasının Filiz Yataqlarının Geologiyası, Petroqrafiya, Mineralogiya və Geokimya İnstitutunun Geoinformatika laboratoriyasının əməkdaşları yer qabığında qırılmaların yaranma tarixini müəyyənləşdirməyə imkan verən proqram təminatı hazırlayıb və qeydiyyatdan keçiriblər. Rusiya Elm və Ali Təhsil Nazirliyinin mətbuat xidmətindən TASS-a bildirilib ki, proqram faydalı qazıntıların axtarışında istifadə oluna bilər.
Proqram geoloqlara Yer səthinin müxtəlif hissələrinin necə hərəkət etdiyini, hansı istiqamətdə sıxıldığını və ya gərildiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bunun üçün kosmik görüntülərdə və relyef xəritələrində görünən uzun xətlər – lineamentlər təhlil edilir. Əksər hallarda bu xətlər qədim qırılmaların və çatlılıq zonalarının izləridir.
Alınan məlumatlar əsasında alimlər qədim gərginlik sahəsini bərpa edə bilirlər. Bu məlumatlar faydalı qazıntı yataqlarının axtarışı baxımından əhəmiyyətlidir. Belə ki, proqram filizləşmə dövründə daha keçirici olmuş və isti filizdaşıyan məhlullar üçün nəqliyyat sistemi rolunu oynamış qırılma sahələrini müəyyənləşdirməyə imkan verir.
Yeni proqram britaniyalı geoloq Pol Lyuis Henkokun modelinə əsaslanan xüsusi alqoritm əsasında hazırlanıb. Proqram avtomatik rejimdə lineamentlərdən hansının əsas magistral qırılma olduğunu, hansılarının isə sürüşmə nəticəsində onun yaxınlığında yaranmış ikinci dərəcəli, budaqlanan çatlar olduğunu müəyyən edir. Bundan əlavə, sistem bu quruluşu hansı növ sürüşmənin formalaşdırdığını da müəyyənləşdirir.
Proqramın adı Lineament Stress Calculator-dur. Geoinformatika laboratoriyasının rəhbəri, geologiya-mineralogiya elmləri namizədi Vasili Minayev bildirib ki, proqram üçün “analizator” və ya “ekspert sistemi” deyil, məhz “kalkulyator” sözü şüurlu şəkildə seçilib. Onun sözlərinə görə, bu alət geoloqu əvəz etmir, əksinə, onu rutin işlərdən azad edir. Proqram insanın əvəzinə qərar vermir, mütəxəssisə düşünmək və nəticə çıxarmaq üçün məlumat təqdim edir. Sistem istifadəsi asan, proqnozlaşdırıla bilən və şəffaf şəkildə hazırlanıb ki, mütəxəssis əldə edilən hər bir göstəricinin haradan yarandığını anlaya bilsin.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
