Şəhərin üzünü "qara qızıl" ağardırdı
XIX əsrin birinci yarısında Bakı sürətlə sənaye mərkəzinə çevrilir və bu inkişafda neft sənayesinin rolu aydın hiss olunurdu. Bakı ətrafında kəşf edilən neft yataqları, xüsusilə Balaxanı və Bibiheybətdə sənaye üsulu ilə çıxarılan neft iqtisadi canlanma yaradaraq, şəhərin sosial həyatını və şəhərsalma strukturlarını kökündən dəyişirdi.
Neft kapitalı Bakının iqtisadi gücünü artırır və ruhuna toxunaraq onun həyat ritmini dəyişirdi. "Qara qızıl"ın gətirdiyi sərvət küçələrdə, binalarda, insanların gündəlik həyatında "gəzişir"di. Dar və dolaşıq küçələrin yerini tədricən geniş, işıqlı və nizamlı yollar alırdı. Şəhər öz köhnə libasını dəyişərək, Avropa üslublu bir görkəmə bürünürdü. Bu dəyişimlər fonunda Bakı sənaye mərkəzi olaraq canlı, dinamik və cazibədar bir məkan kimi yenidən doğulurdu. Küçələrində həyat qaynayan, memarlığında zənginlik və zəriflik əks olunan bu şəhər getdikcə neftin bəxş etdiyi imkanlarla keçmişin və gələcəyin qovuşduğu yaşayış məntəqəsi kimi diqqət çəkirdi. Beləliklə, XIX əsr Bakısı neftin gücü və Avropa şəhərsalma ənənələrinin harmoniyası ilə formalaşaraq özünəməxsus, unudulmaz simasını yaradırdı.
Neft sənayesinin yüksəlişi Bakının ruhunu və quruluşunu kökündən dəyişdirən bir dönüş nöqtəsi oldu. "Qara qızıl"ın axını ilə şəhərin nəinki mərkəzi, eləcə də ətrafı yenidən formalaşdı. Neft hasilatı və emalı ilə bağlı müəssisələr Bakı ətrafını sənaye ab-havası ilə doldurdu. Balaxanı, Sabunçu və Bibiheybət kimi məkanlar dövrün nişanəsi kimi şəhərin iqtisadi və sosial xəritəsini yenidən çəkirdi. Bu dəyişimin fonunda insan axını artır, kəndlərdən və bölgələrdən gələn işçi qüvvəsi şəhərin damarlarına yeni həyat gətirirdi. Neft kapitalı ilə yüksələn Bakı sənaye mərkəzi olaraq, daşdan, işıqdan və zəhmətdən qurulan yeni bir şəhər kimi formalaşırdı. Həmin sərvətin hesabına inzibati binalar, yaşayış evləri və ictimai tikililər ucalırdı. Bakı tədricən qədim Şərq ənənəsindən uzaqlaşıb müasir şəhər simasına doğru irəliləyirdi.
İnkişafın ən çox görünən izləri isə şəhərin küçələrində idi. Bakının mərkəzindən keçən Torgovaya (indiki Nizami) küçəsi şəhərin ürəyi kimi döyünürdü. Burada böyük ticarət dükanlarının vitrinləri parlaq parçalara, zinət əşyalarına və ekzotik ətirlərə boyanırdı. Bank ofislərinin üzlükləri isə neftdən gələn zənginliyi əks etdirirdi. Küçədə gediş-gəliş heç vaxt dayanmırdı: tacirlər yüklərini daşıyır, qadınlar rəngarəng xalçalar seçir, uşaqlar küçədə şən və şaqraq gülüşlərlə oynayırdılar. Festival və bayram günlərində bura daha da canlanır, küçə ticarəti və şouları insan seli ilə müşayiət olunurdu. Birinci Nikolayevskaya (indiki İstiqlaliyyət) küçəsi isə bir başqa görkəmi ilə çeçilirdi. Burada hökumətin və inzibati idarələrin iri binaları, zəngin ailələrin gözəl villaları, məktəblər və xeyriyyə təşkilatları göz oxşayırdı. Küçədəki insanlar sanki mədəniyyət və sosial həyatın ritmindən ilham alırdılar. Klublarda, teatr və salonlarda, saray tipli evlərdə bal rəqsləri, ziyafətlər, digər mədəni tədbirlər küçənin zərif atmosferini doldururdu.
Hər iki küçə şəhərsalma baxımından Bakı üçün sadəcə yol deyildi. Bir tərəfdə ticarətin, kütlənin və hərəkətin enerjisi, digər tərəfdə elit mədəniyyətin və inzibati nizamın incə ritmi şəhərin memarlıq planını və sosial quruluşunu formalaşdırırdı. Küçələr daş və kərpicdən ibarət olsa da, şəhərin həyatını, ruhunu və insanların gündəlik hekayələrini daşıyan arteriyalar idi. Bakı gündən-günə sənaye və neftin gücü ilə iqtisadi mərkəz rolunu gücləndirir, keçmişlə gələcəyin kəsişdiyi, Şərqlə Qərbin bir-birinə qarışdığı canlı bir şəhər mənzərəsi sərgiləyirdi. Torgovayanın enerjisi, Birinci Nikolayevskayanın zərif ritmi şəhərin sosial və mədəni həyatını formalaşdırır, memarlıqda həm ticarət, həm də elit mədəniyyətin ahəngini əks etdirirdi. Tezliklə neft kapitalının gətirdiyi imkanlar bu küçələrin timsalında şəhərsalma siyasətinə istiqamət verdi və Bakının urbanistik inkişafında keyfiyyətcə yeni mərhələ başlandı. Torgovayanın dükanları və Birinci Nikolayevskayanın zərif villaları şəhərin iqtisadi və mədəni həyatının ritmini birləşdirirdi.
Neftdən əldə olunan gəlirlər hesabına şəhərdə Avropa memarlıq üslubunda tikililər inşa olunurdu ki, bu da Bakının ümumi görünüşünə yeni estetik çalarlar qatırdı. Şəhərin mərkəzi hissəsində inzibati binalar, banklar, ticarət evləri və yaşayış kompleksləri Avropa memarlıq ənənələrinə uyğun şəkildə inşa olunurdu. Şəhər Duması, polis və məhkəmə binaları, eləcə də Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nagiyev və digər neftxudalara məxsus villalar Avropa üslubunda tikilmiş, fasadları dekorativ elementlər və balkonlarla zənginləşdirilmişdi. Bakının mədəni həyatını əks etdirən teatrlar, klublar, məktəblər və xeyriyyə cəmiyyətləri də şəhərin sosial və mədəni ritmini formalaşdırırdı. Bu binalar Bakı neftinin zənginliyindən doğan izləri daşıyır, Avropa memarlığı ilə bəzənərək, şəhərin simasına gözəllik və ritm qatırdı. Və bu proses get-gedə sürətlənərək Bakını Qafqazın ən müasir şəhərlərindən birinə çevirirdi. Küçələrin planlı şəkildə salınması, yaşayış evlərinin və inzibati binaların inşa edilməsi, eləcə də ictimai məkanların yaradılması və infrastrukturun inkişafı şəhər mühitinin daha funksional və estetik baxımdan cəlbedici olmasına şərait yaradırdı.
Beləliklə, neft kapitalı və Avropa şəhərsalma təcrübəsinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində Bakı artıq XIX əsrin sonlarında klassik Şərq şəhərindən müasir Avropa tipli sənaye paytaxtına çevrilmişdi. Cazibəli küçələr, iri ticarət evləri, zərif villalar və möhtəşəm inzibati binalar neftin gətirdiyi sürətli inkişafın canlı izlərini daşıyırdı. Hər fasad, hər sütun, hər eyvan şəhərin ritmini və yeni həyat tərzini əks etdirir, keçmişlə gələcəyi birləşdirir, Bakını Şərq ilə Qərbin ahəngində parlayan bir mərkəz halına gətirirdi. Bu gün həmin binalar və küçələr şəhərin zəngin tarixini və estetik simasını göz önündə əks etdirən canlı xatirə kimi öz hekayəsini danışır.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
