Tarixdə iz qoymuş ən qorxunc xəstəliklərdən biri vəbadır. Orta əsrlərdə milyonlarla insanın həyatına son qoyan vəba yalnız bir xəstəlik deyil, həm də sosial, iqtisadi və mədəni həyatı alt-üst edən bir fəlakət olub. Xəstəlik ilk dəfə Hindistanda qeydə alınıb, sonrakı dövrlərdə Yaxın Şərq, Avropa və Asiyanı təsiri altına alıb. O, yoluxuculuq qabiliyyəti və ölüm sayına görə tezliklə pandemiya elan edilib.
Tarixdə indiyədək 7 vəba pandemiyası olub. 14-cü əsrdə Avropada baş verən böyük epidemiya 25 milyondan çox insanın ölümü ilə nəticələnib. 1348-ci ildə xəstəlik Londona çatdıqda, şəhər əhalisinin yarısı 18 ay ərzində həyatını itirib. Küçələr boşalıb, kütləvi məzarlar dolub, insanlar kilsələrə pənah aparıb. ÜST tərəfindən 2022-ci ildə bildirilib ki, 1961-ci ildə başlayan 7-ci pandemiya hələ də davam edir.
Vəba "Vibrio cholerae" (Vəba vibronu) adlı bakteriyanın səbəb olduğu nazik bağırsağın infeksion xəstəliyidir. Bu xəstəlik üçün qusma, ishal, orqanizmin kəskin susuzlaşması və nazik bağırsağın zədələnməsi xarakterik cəhətlərdir. Xəstəliyin ölümcül olmasına səbəb vəba vibronunun nazik bağırsaqda ifraz etdiyi CTX adlanan güclü zəhərdir. CTX normal natrium və xlorid axınına qarışaraq bağırsağın divarlarına yapışır. Bu zaman bədən bol miqdarda su ifraz edir ki, bu da öz növbəsində ishala, sürətli maye və duz itkisinə səbəb olur. Qəflətən başlayan bu simptomlar 12 saatdan 5 günə qədər müddətdə özünü göstərir. Ağır vəbalı şəxslərdə kəskin ishal müşahidə edilir. Bu da bədənin duzsuz və susuz qalmasına səbəb olur, nəticədə ölüm qaçılmaz olur.
Müasir dövrdə asanlıqla müalicə oluna bilən vəbanın elm və tibbin inkişafı nəticəsində artıq əvvəlki kimi böyük epidemiyalara səbəb olmayacağı düşünülür. Bu gün təhlükə əvvəlki qədər böyük olmasa da, risk hələ də qalır. Ona görə də vəba yalnız keçmişin qorxulu xatirəsi deyil, həm də bizə daim ayıq-sayıq olmağı xatırladan həyat dərsidir. Qlobal səhiyyə qurumlarının və hökumətlərin tədbirləri nəticəsində illərdir azalan vəba iqlim dəyişikliyi, yoxsulluq və münaqişələr kimi səbəblərlə yenidən yayılmağa başlayıb.
Vəba ilə bağlı xəbərdarlıq edən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) xəstəliyin bütün dünyada sürətlə yayıldığını və ölənlərin sayının artdığını açıqlayıb. ÜST-nin son hesabatına görə, hazırda 31 ölkəyə yayılan epidemiya nəticəsində 5 minə yaxın insan həyatını itirib və ölənlərin sayı getdikcə artır. Hesabatda bildirilib ki, vəbanın ölkələr arasında yayılma riski olduqca yüksəkdir.
ÜST epidemiyanın artmasının əsas səbəbləri kimi münaqişə, yoxsulluq və qeyri-adekvat infrastrukturu qeyd edib. Bildirilib ki, risk xüsusilə təmiz suya çıxışın məhdud olduğu kənd yerlərində və daşqınlardan təsirlənən ərazilərdə daha yüksəkdir. Xüsusilə Konqo, Cənubi Sudan və Nigeriya ən çox ölüm hadisəsinin baş verdiyi ölkələrdir.
Mütəxəssislərin fikrincə, vəba qlobal miqyasda təkcə inkişaf etməkdə olan ölkələrin deyil, bütün dünyanın sağlamlığını təhdid edir. ÜST həmçinin vəba peyvəndi ehtiyatlarının qlobal səviyyədə 5 milyon dozluq təcili ehtiyat həddinin altında olduğunu və hazırda 4,1 milyon doza düşdüyünü açıqlayıb. Hesabatda bu səviyyənin epidemiyaların qarşısını almaq üçün vacib olan peyvənd kampaniyalarına maneə yaratdığı qeyd olunub. "Vəba riski qlobal miqyasda çox yüksəkdir" xəbərdarlığı edilən hesabatda beynəlxalq ictimaiyyətin mümkün bir epidemiya üçün daha çox resurs ayırmalı olduğu vurğulanıb. ÜST ölkələri təcili tədbirlər görməyə, təmiz su və kanalizasiya infrastrukturunu gücləndirməyə çağırıb.
Ölkəmizdə uzun müddətdir ki, vəbaya yoluxma halı qeydə alınmayıb. Bunun səbəbi isə içməli su hövzələrinin, mərkəzləşmiş su sistemlərinin gigiyena-epidemiologiya mərkəzləri tərəfindən daimi nəzarətdə olmasıdır. İnfeksionistlər xəstəlikdən qorunmaq üçün sanitar-gigiyena qaydalarına riayət etməyi, immunitetin zəifləməsinə yol verməməyi tövsiyə edirlər. Epidemik-endomik zonalara səfər edən insanlar ehtiyat tədbirlərinə riayət etməlidirlər. Belə ki, bakteriya daşıyıcısı olan insanlar təmas zamanı digər şəxsləri də yoluxdura bilərlər.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
