İnsan xarakterinin və şəxsiyyətinin anadangəlmə yoxsa ətraf mühit nəticəsində formalaşdığı hər zaman mübahisə mövzusu olub. Əvvəllər alimlər genlərin insan davranışını güclü şəkildə müəyyən etdiyinə inanırdılar. Hətta 1990-cı illərdən etibarən “döyüşçü geni” adlandırılan “MAOA” geninin mutasiyası məhkəmələrdə cinayətlərə görə bəraət qazandırmaq üçün bəhanə kimi də istifadə olunub.
“BBC”nin məlumatına görə, Amsterdam UMC-nin psixiatriya üzrə professoru Aysu Okbay bildirib ki, əvvəllər insanların davranışlarına böyük təsir göstərən bir neçə genin olduğuna inanılırdı, lakin bu tamamilə təkzib edildi. Artıq elmə məlumdur ki, insan xarakteri poligenikdir, yəni minlərlə müxtəlif gen variantının hərəsi kiçik bir payla xarakterimizi formalaşdırır.
Əkizlər üzərində aparılan uzunmüddətli araşdırmalardan məlum olub ki, “Böyük beşlik” - açıqlıq, məsuliyyətlilik, ünsiyyətcillik, xoşniyyətlilik və narahatlıq kimi əsas şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin təxminən 40-50 faizi genetik fərqlərə bağlıdır. Qalan hissə isə ətraf mühit amillərinin payına düşür. Tədqiqatlar göstərir ki, şəxsiyyətimizdə “mühit” rol oynasa da, yetkin yaşda baş verən böyük travmalar və ya həyat dəyişiklikləri gözlənildiyi qədər böyük iz buraxmır.
İllinoys Universitetinin psixologiya professoru Brent Roberts qeyd edib ki, tez-tez vurğulanan “travmalar bizi biz edir” fikri həqiqəti əks etdirmir. Əgər yetişkinlik dövründə böyük travmatik hadisə yaşasanız, bu, şəxsiyyətinizdə dərin və nəhəng iz qoymur. Xarakterimiz tək bir hadisə ilə yox, həyatımız boyu yaşadığımız saysız-hesabsız kiçik təcrübələrin cəmi ilə formalaşır.
Genetik meyillər müəyyən istiqamətlər versə də, bu o demək deyil ki, insan ömrü boyu eyni cür davranmağa məhkumdur. Elmi tapıntılar insan təbiətinin dəyişkən və elastik olduğunu, genlərin və həyat təcrübələrinin qarşılıqlı şəkildə bizi formalaşdırdığını sübut edir.
Təhminə VERDİYEVA,
“Azərbaycan”
