Yaxud kənd yerində toyuq-cücə saxlamağın problemləri nədir
“Səni yanasan, toyuq aparan...” Bu qədim xalq mahnısından bəlli olan odur ki, toyuq-cücənin əbədi və heç vaxt tükənməyən bir problemi var. Bu həm də toyuq-cücə sahiblərinin gündəmdən düşməyən, elə bu xalq mahnısı kimi yanıqlı mövzusudur.
Yəni kənd-kəsəyin ətrafında çaqqal da dolaşır, tülkü də. Onlar da ki, əllərinə fürsət düşən kimi toyuq-cücədən çırpışdırıb aradan çıxırlar. Bundan başqa, kəndin mal-qara oğruları da hərdən ev quşlarına tamah salırlar. Əslində, toyuq onlar üçün oğurluq mal sayılmasa da, 4-5 oğrunun ürəyinə çığırtma düşübsə, mütləq söz yazılacaq ki, filankəsin toyuqları qeybə çıxıb.
Bir sözlə, meşə çaqqalsız olmur. Ona görə də xalq mahnılarının canına hopan “mənim toyuğum ağ idi, dərisi dolu yağ idi, səni yanasan toyuq aparan, odlanasan toyuq aparan...” kimi misralar da boşuna yaranmır. Belə yanıqlı kəlmələri kəşf etmək üçün istedad sahibi olmaqdan əvvəl gərək toyuq-cücənin əziyyətini çəkəsən, yemini verəsən, böyüdəsən ki, itirəndə beləcə oxuyub özün də yanasan, qulaq asanı da kövrəldəsən.
“Baba, mən yazıram, dünya dəyişmir ki, dəyişmir” ifadəsi elə bizim toyuq-cücəyə də aiddir. Kimsə sahibsiz itlərin əlindən cücə alıb saxlaya bilmir. Saxlayanlar da zülm çəkirlər. Aylar, illər keçdikcə bu problem həllini tapmaq əvəzinə, daha da qəlizləşib müşkül işə cevrilir. Ona görə də “toyuq aparanlar”ın sırasına müxtəlif rayonlarda kənd meşələrinə yığılan sahibsiz itləri də əlavə etmək lazımdır. Kimi dindirsən, hamı həmin itlərin əlindən bezdiyini deyir. Həyət-bacada toyuq saxlamaq mümkün deyil. Tülküdən, çaqqaldan fərqli olaraq sahibsiz itlər gecə də, gündüz də istənilən kəndə, istənilən həyətə rahat girib-çıxır və nəzarətsiz qalan toyuq-cücəni göz qırpımında çırpışdırırlar.
İndi kəndlərdə vəziyyət elədir ki, camaat məsələnin ən asan həllini tapıb: heç kim toyuq-cücə saxlamır. Deyirlər ki, saxlamağın nə mənası - ya quş qripi aparacaq, ya da ki sahibsiz itlər. Amma vaxt var idi ki, hər həyətdə mal-qaradan savayı 100-dən çox toyuq, 20-30 hinduşqa saxlayardılar. Quş ətinə, yumurtaya pul da verməzdilər. İndi kəndli də broyler toyuğu yeyir, şəhərli də.
Çıxış yolu varmı? Əslində, istənilən çətin vəziyyətdən bir çıxış yolu olmalıdır. Birincisi, toyuq-cücəni həyətin bir küncündə məftildən etibarlı çəpər çəkib hasara almaq, orda saxlamaq və yemləmək mümkündür. Amma bu gün hər kəndli bir ətək pulu aparıb dəmir tora, beton dirəyə verə bilmir. İmkanı olanların hamısı belə edir. İmkansızların isə əli heç yerə çatmır. Amma mikrokreditlə bu məsələni həll etmək mümkündür. Lakin bunu problem kimi qaldırıb həllinə qərar verən yoxdur.
Halbuki Azərbaycan Prezidentinin dövlət məmurlarından ən böyük tələbi odur ki, sadə insanlara yaxın olsunlar, onların qayğılarına, problemlərinə diqqətlə yanaşsınlar. Əgər kənd yerində yaşayanlar özlərini toyuq əti və yumurta ilə təmin etsələr, bu, onların daha yaxşı dolanışığına dəstək olar. Problemin həlli üçün yerli idarəetmə və icra orqanlarına təşəbbüslə çıxış etməyə nə maneə olur ki?
Məsələnin başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, kənd-kəsəkdə toyuq-cücənin kökü kəsilməyib. Xeyli adam çəpərini möhkəmlədir, hasara alır, toyuq-cücəsini saxlayıb onun yumurtasından, ətindən istifadə edir, artıq qalanını isə satır. Qubalı İsbat Həsənov deyir ki, evin arxasında bir sot yeri yaxşı hasara alıb, çəpəri də yerə elə pərçimləyib ki, altından nəinki it, heç pişik belə keçə bilməz: “Yüzə yaxın cücə alıb saxlayıram. 4-5 aydan sonra satmağa da, kəsib yeməyə də ətimiz olur, yumurtadan da korluq çəkmirik. Nəvələrə da çatır, qapıdan satmağa da”.
Maraqlısı odur ki, itlərdən gileylənən nə qədər çox olsa da, onları aciz sayan, vecinə almayan da çoxdur. Qubanın Xucbala kəndindən Rahim Məmmədov özü müəllimdir, hələ səhhətində də problem var. Amma hər il bir neçə yüz hinduşqa saxlayır, Yeni il qabağı kilosu 12-13 manatdan satışa çıxarır. O, hinduşqalara tək yox, uşaqları ilə bir yerdə baxır: “Hinduşqa saxlamağı uşaqlıqdan atam bizə öyrədib. Zəhmətkeş kişi idi, deyirdi ki, pul qazanmaq üçün ali savad azdır, qabara dözən əl də lazımdır. O çox sadə və bir o qədər də çox zəhmətkeş adam idi. Evimizdə həmişə ehtiyat pulumuz olardı, həyət-bacamız da ki, mal-qara ilə dolu idi”.
Soruşuram ki, ay Rahim müəllim, kəndçilər sahibsiz itlərin qorxusundan toyuq saxlamaq istəmir. O isə gülüb cavab verir:
- Bəhanədir, mən hər gün hinduşqaları kəndimizin ayağındakı güneyə qaldırıram, ordan uşaqlar vurur meşəyə. Güneyin üstündə Qərəl meşəsi var. İtlərin sürü ilə gəzdiyi yerlərdir. Hünərləri var mənim hinduşqalarıma sataşsınlar. Bir-iki dəfə tüfənglə qorxuzmuşam. İkincisi, hamı bilir ki, hinduşqa saxlamaq toyuq-cücə bəsləməkdən qat-qat çətindir. Biz saxlayırıq, əziyyət çəkirik, Allah da ruzisi ilə mükafatlandırır. Amma bu o demək deyil ki, toyuq-cücə, hinduşqa saxlamaqda problemimiz yoxdur.
Bahadur İMANQULİYEV,
“Azərbaycan”
